ساڵمەندی چالاک، تێکەڵەیەکە لە خۆراکی دروست، جووڵەی بەردەوام و ئاستەنگە هزرییەکان. بە گۆڕینەوەی گۆشەگیری بە هونەر، و تەمبەڵی بە چالاکیی زیرەکانە، دەتوانین سەردەمی پیری نەک بە لاوازی، بەڵکو بە دەسەڵات و شادییەوە ئەزموون بکەین.
پێشەکی
لە کۆنەوە پێیان دەگوت "تەمەن تەنها ژمارەیەکە"، بەڵام زانستی نوێ دەڵێت تەمەن تەنیا ژمارە نییە، بەڵکو تێکەڵەیەکە لە شێوازی ژیان، چالاکی مێشک و تەندروستی جەستە. گۆڕینی دیدگا لە "تەمەنگایەکی چالاک" بۆ "تەمەنگایەکی پاشەکشەکار"، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتییە لە کوالێتی ژیاندا. ئەم بابەتە باس لەوە دەکات چۆن دەتوانین لە جیاتی گۆشەگیری، بە بەکارهێنانی هونەر و یارییە فکرییەکان، مێشک و جەستەمان بە گەنجی و چالاکی بهێڵینەوە.
* لایەنی زانستی: پلاستیسیتی مێشک (انعطاف‌پذیری عصبی)
یەکێک لە گەورەترین دۆزینەوەکانی زانستی مێشک، دۆزینەوەی "انعطاف‌پذیری مێشک"یە. مێشک لە هەر تەمەنێکدا توانای دروستکردنی پەیوەندیی نوێ (Synapses) هەیە، بەڵام ئەم توانایە تەنها لە کاتی چالاکییەوە کار دەکات.
* کەمبوونەوەی مەترسی تەمەنی: ئەنجامەکانی توێژینەوە دەریانخستووە کە بەکارهێنانی چالاکییە دەروونییەکان (وەک فێربوونی زمان یان ئامێری مۆسیقا) ڕێگری لە تێکچوونی یادەوەری و نەخۆشییەکانی وەک "ئەڵزایمر" دەکات.
* پەرەپێدانی مێشک: کاتێک کارێکی نوێ دەکەیت، مێشک تەنیا زانیاری کۆ ناکاتەوە، بەڵکو داراشتەی ڕێڕەوەکانی کارکردنی خۆشی دەگۆڕێت.
* ستراتیژییەکانی چالاککردنی مێشک (روش‌های فعال‌سازی ذهنی)
الف) هونەر وەک دەرمان (هنر به مثابه دارو)
هونەر تەنیا بۆ کات بەسەربردن نییە، بەڵکو بە شێوەیەکی ڕێک و پێک کار دەکاتە سەر هەردوو بەشی مێشک:
* نەقاشی و تەڕاحی: تێڕوانینی مێشک بۆ ڕەنگ و فۆرم، چالاککردنی بەشی بینین و پڕۆسێسکردنی زانیارییەکانە. ئەمەش دەبێتە هۆی باشتربوون لە ئاگاداری دەروونی (Mindfulness).
* هونەرهای دەستی (وەک بەڵندە، ڕەسم، یان بەکارهێنانی تۆڕ): ئەم کارانە پێویستیان بە وردبینی و کۆنترۆڵکردنی جوڵەی دەستە، ئەمەش ڕێگری لە لرزە و لاوازی دەست دەکات و مێشک و دەست لەگەڵ یەکدا ڕێکدەخات.
ب) یارییە ستراتیژییەکان و تەحەددیی مێشک (چالش‌های ذهنی)
مێشک پێویستی بە "تەحەددی" هەیە. ئەگەر کارێک زۆر ئاسان بێت، مێشک لە خەودا دەمێنێتەوە.
* مۆکەعەب ڕۆبیک (Rubik's Cube): ئەم یارییە مێشک ناچار دەکات لە کاتی (Real-time)دا، لە نێوان گۆڕانکارییە ئاڵۆزەکاندا، ڕێگەیەک بدۆزێتەوە. ئەمە هێزێکی زۆر دەدات بە "تێگەیشتن و ئاگاهی".
* یارییگەل ستراتێژیک، شەترەنج و پازێڵ: ئەمە مێشک ڕادێت لە جیاتی کارکردن بە شێوازی ئۆتۆماتیکی، بە پلان و داهێنان کار بکات.
* لایەنی کۆمەڵایەتی و دەروونی (جلوه‌های اجتماعی و روانی)
گۆشەگیری (انزوا) گەورەترین مەترسییە بۆ ساڵمەندان. دەروونناسی دەڵێت کە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، لەگەڵ ئەنجامدانی هونەر و چالاکییەکان، "هەستی بە بەهابوون" (احساس ارزشمندی) بە مرۆڤ دەبەخشێت. کاتێک مرۆڤێک کارێکی هونەری دەکات، هەست دەکات خاوەن دەسەڵاتە و توانای دروستکردنی شتێکی نوێی هەیە، ئەمەش ڕێگری لە خەمۆکی (افسردگی) دەکات.
* خۆراکی زیرەکانە: دابینکردنی سووتەمەنی بۆ خانە دەمارییەکان
گۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراکدا دەتوانێت کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر کارکردی مێشک و پێشگرتن لە نەخۆشییەکانی وەک ئەڵزەهایمەر هەبێت.
* خۆراکە مێشک‌سازەکان: بەکارهێنانی ترشە چەورییەکانی ئۆمێگا ۳ (لە ماسی و گوێزدا هەن)، دژە ئۆکسێنەرەکان (لە میوە ڕەنگاوڕەنگەکان و سەوزەواتدا) و ڤیتامینەکانی گروپی B، ڕێگری لە لەناوچوونی خانە دەمارییەکان دەکەن.
* کۆنتڕۆڵکردنی شەکر و چەوری: خواردنی زۆری شەکر و چەورییە ناتەندروستەکان (Trans fats)، دەبێتە هۆی هەوکردنی کۆئەندامی دەمار و کەمکردنەوەی خێرایی پرۆسێسکردنی زانیارییەکان لە مێشکدا.
* ئاودانی جەستە (هیدراتاسیۆن):
وشکبوونی جەستە یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی سەرلێشێواوی و کەمبوونەوەی تەرکیز لە بەساڵاچوواندا؛ بۆیە خواردنەوەی ئاو بە ڕێکی زۆر گرنگە.
* چالاکیی جەستەیی: هۆکاری سەرەکیی شادبوون
وەرزش تەنیا بۆ تەندروستی ماسولکەکان نییە، بەڵکو ڕاستەوخۆترین ڕێگایە بۆ باشترکردنی تەندروستی دەروونی.
* وەرزشە ئایرۆبیکەکان (وەک پیاسەکردنی خێرا):
ئەم چالاکییانە دەبنە هۆی زیادبوونی سووڕی خوێن لە مێشکدا و دەبنە هۆی دەردانی ئەو پرۆتینانەی کە یارمەتی تەندروستیی خانە دەمارییەکان دەدەن.
* ڕاهێنانەکانی هاوسەنگی و نەرمی (وەک یۆگا یان تایچی): ئەم ڕاهێنانانە جگە لەوەی ڕێگری لە کەوتن و پێکان دەکەن، بە کۆنتڕۆڵکردنی هەناسەدان، ئاستی سترێس و کۆرتیزۆڵ لە جەستەدا کەمدەکەنەوە.
* تێکەڵکردنی جووڵە و مێشک: تێکەڵکردنی وەرزش لەگەڵ تەرکیزی دەروونیدا، دەبێتە هۆی ئەوەی مێشک و جەستە لە هاوسەنگییەکی تەواودا بن.
* ساڵمەندی چالاک، تێکەڵەیەکە لە خۆراکی دروست، جووڵەی بەردەوام و ئاستەنگە هزرییەکان. بە گۆڕینەوەی گۆشەگیری بە هونەر، و تەمبەڵی بە چالاکیی زیرەکانە، دەتوانین سەردەمی پیری نەک بە لاوازی، بەڵکو بە دەسەڵات و شادییەوە ئەزموون بکەین. ئەرکی ئێمە لەم سەردەمەدا، پاراستنی "کوالێتی ژیان"ـە، نەک تەنیا "درێژی تەمەن".
به‌ساڵاچوانی چالاک، تەنیا بەڕێوەبردن نییە، بەڵکو "کڕینی توانای نوێیە". بە بەکارهێنانی هونەر، یارییە فکرییەکان و بەردەوامبوون لە فێربوون، دەتوانین تەمەن لە جیاتی ئەوەی نیشانەی لاوازی بێت، بکەین بە نیشانەی ئەزموون و توانایەکی دەوڵەمەند.
* ئەمڕۆ، لە ناو گەرمای ئاهەنگی ڕۆژی ساڵمەندان ناوەندی "ئارا"، بە چاوێکی پڕ لە سەرسامی و تێڕامان، به جوانی مانای ڕاستەقینەی ژیانم بینی. لەو کەش و حاڵەوەدا، لە جیاتی بینینی تەنیا تێپەڕبوونی بێ ئامانجی کات، گەشەکردنی هونەر و دەنگی مۆسیقام لە ناو جەستەی ئەو پیرانی بەڕێزەدا بینی.
* لە جیاتی خۆڕاوەبوون لەبەردەم ماندوێتی و تەنیا بەکارهێنانی عەسای پیری، شاهێدی ئیرادەیەکی چەکاوە و جوانترین ململانێ بووم بۆ پاراستنی توانای جوڵە و چالاکی. لە ناو هەر پێکەنینێکی ڕاستەقینەی ئەو خۆشەویستانەدا، لە جیاتی گۆشەگیری و تەنیایی، تیشکی هیوا و شادی دەدرەوشایەوە؛ ئەوان کە بە خەزمەندایەتی، ساڵەکانی تەمەنی خۆیان تەنیا وەک تێپەڕبوونی کات نەبینیوە، بەڵکو وەک پردێکی پتەو بۆ گواستنەوەی ئەزموون و میراتی ژیان بۆ منداڵ و نەوەکانی خۆیان گۆڕیوە.
* ئەوان بە ئێمە فێریان کرد کە پیری، کۆتایی جیوە، بەڵکو سەردەمی نوێیە لە گەشەکردن بە بە بەکارهێنانی ئامۆژگاری و ئاگاداری.
* هیوادارم ڕۆژەکانی هەمووان پڕ بێت لە ئەزموونە سەرکەوتووەکان، پێکەنینی بێ کۆتایی و تەندروستییەکی بەردەوام.
ئیلاهه زه‌مانی- یەکەمی ئۆکتۆبەر، ٩ی ڕەزبەر
آدرس کوتاه خبر: