زمان دایک بنچینەی فێربوون و ناسینی خۆدی مرۆڤە

ڕاستە، زمان دایک بنچینەیەکی زۆر گرنگە بۆ فێربوون و ناسینی خۆدی مرۆڤ، چونکە زمانی دایکی بەشێکە لە ناسنامەی مرۆڤ. لە ڕێگەی زمانەکەوەیە کە مرۆڤ کولتوور، بیرکردنەوە، هەست و بیرۆکەکانی خۆی دەناسێت و دەربڕیان بۆ دەکات. زمان بنچینەی فێربوونە و زۆربەی زانیارییە سەرەتاییەکان وەک تێگەیشتن، بیرکردنەوە، وێنەسازی و فێربوونی شتە نوێیەکان بە زمانی دایکی باشتر و قوڵتر فێردەکرێن.

زمانی دایکی ئاسانترین ڕێگایە بۆ دەربڕینی هەست و بیر؛ بنچینەی پەیوەندی دروستکردنە لەگەڵ خێزان و کۆمەڵگا. گەشەی مێشک و بیرکردنەوەکان بەهێز دەکات. توێژینەوەکان پیشانی دەدەن کە فێربوونی زمانی دایکی یارمەتی دەدات بۆ گەشەی باشتر لە بیرکردنەوە و فێربوونی زمانەکانی تر.

ڕۆژی زمانی دایکی (International Mother Language Day) ڕۆژێکی جیهانییە کە هەموو ساڵ لە ٢١ی شوباتدا یاد دەکرێتەوە، بۆ پاراستن و بەهێزکردنی زمانە دایکییەکان و جیاوازیی زمان و کەلتوور لە جیهاندا. ئەم ڕۆژە بۆ ئەوەیە بیر لە گرنگیی زمانە دایکییەکان بکەینەوە؛ زمان وەک ناسنامە، مێژوو، و ڕێگای گواستنەوەی بیر و کەلتوورە. ئەم ڕۆژە سەرەتا بە هەوڵی UNESCO دیاری کرا، لەساڵی 1999 بۆ پشتگیری لە جۆراوجۆریی زمان و پاراستنی زمانەکان لە ونبوون. هۆکارەکەیشی دەگەڕێتەوە بۆ ڕووداوێک لە Bangladesh لە ساڵی 1952، کاتێک خوێندکاران بۆ پاراستنی زمانی دایکییان خۆپیشاندانیان کرد و ژمارەیەک لەوانە کوژران.

ئامانجی ڕۆژی زمانی دایکی پاراستنی زمانە دایکییەکانە و پشتگیری جیاوازیی کەلتووری بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری و ئاگایی لەسەر گرنگی زمانە لە ناسنامەی مرۆڤ.

زمانی دایکی بەشێکی گرنگی ناسنامە و کەلتووری مرۆڤە، بە پاراستنی زمانە کە پارێزگاری لە مێژوو و کەلتوور دەکرێت و پاراستنی زمان  پاراستنی کەلتوور و بیرە.

زمانی دایکی ڕەگ و ڕیشەی بوونمانە؛ بیپارێزین، بەکاریبهێنین، تا بۆ نەوەکانمان بمێنێتەوە.

زمان، پێناسەی خاکە و نەتەوە‌کەمانە؛ تەنها ئامرازێکی قسەکردن نییە، بەڵکو پێناسە و ناسنامەی خاک و نەتەوەیەکە. زمان پێناسەی خاک و نیشتمانەکەمانە و بەهۆی زمانەوەیە کە دەتوانین لەگەڵ شوێن و ناوچەیەک پەیوەندییەکی قووڵمان هەبێت. زۆرجار زمانێک نیشانەی مێژوو، کولتوور و شێوازی ژیان لەسەر خاکێکی دیاریکراوە.

زمان پێناسەی نەتەوەیەکە و نەتەوەکان بە زمانەکەیان دەناسێنرێن، چونکە زمان هەڵگری کولتوور، بەهاکان، نەریت و بیرکردنەوەی گەلیەکە. بەپاراستنی زمان، ناسنامەی نەتەوەش دەپارێزرێت.

ئەگەر زمان لاواز بێت یان لەناو بچێت، بەشێکی زۆر لە کولتوور و ناسنامەی نەتەوەش لەگەڵیدا لەدەست دەچێت. بۆیە زمان ڕۆحی نەتەوە و ئاوێنەی مێژوو و کولتووری خاک و نەتەوەیەکە. نەتەوە بە زمان ناسراوە و ئەو نەتەوەی زمانی خۆی بپارێزێت، بیر و ڕۆحی خۆی پاراستووە.

زمان بێ نەتەوە نییە، و نەتەوەیش بێ زمان ئامانجێکی نییه. کاتێک زمان بریندار دەبێت، نەتەوە لاواز دەبێت و کاتێکیش زمان بەهێز بێت، نەتەوەیش بەردەوام دەبێت

بۆیە زمان، پەیمانگەی خاکە و ناسنامەی نەتەوەیە و پردی نێوان ڕابردوو و داهاتووە. پاراستنی زمان پاراستنی بوونە. هەر زمانە کە ناسنامە و بنچینەی نەتەوەیەکە. لە ڕێگەی زمانەوە مێژوو، کەلتوور، دابونەریت و بیرکردنەوەی گەلێک دەپارێزرێت. کاتێک زمانێک لەناوچوو، بەشێکی ناسنامەی نەتەوەکەش لەناودەچێت. زمان پەیوەندی بە خاکەوە هەیە و هەر خاکێک بە زمانی خاوەنی نیشتمانێک ناسراوە، چونکە زمان نیشانەی بوونی گەلێکە لەو شوێنەی کە ماف و بوونیان لەسەر ئەو خاکە دەردەخات.

زمان هۆکاری یەکگرتوویی مرۆڤەکانە. مرۆڤەکان بە زمان هاوبەش دەبن، بیر و هەست و کەلتووریان هاوبەش دەکەن.

زمان ڕووحی نەتەوەیە و پارێزەری کەلتوور و ناسنامە و بوونی گەلە لەسەر خاکەکەی.

زمان سنووری جوگرافی نابینێت. زمانی کوردی تەنها بە سنووری وڵات یان ناوچەیەکەوە سنووردار نابێت، بەڵکو لە هەر شوێنێک کورد هەبێت، زمانەکە ژیان دەکات.

زمان بەستەری ناسنامە و کەلتوورە

زمانی کوردی هۆکاری پاراستنی مێژوو، کەلتوور، و ناسنامەی گەلێکە، و ئەمانە سنوور ناناسن.

زمان پەیوەندییەکی ڕۆحی و مرۆییە

زمان هۆکارێکە بۆ پەیوەندی نێوان مرۆڤەکان، و ئەم پەیوەندییە لە سنووری سیاسی گەورەترە.

لە ڕێگەی زمانی دایکییەوەیە کە مرۆڤەکان یەکەم جار لە دنیای دەوروبەریان تێدەگەن و هەست و بیر و باوەڕەکانی پێکدێنن و ناسنامە، کەلتور و پەیوەندییە مرۆڤایەتییەکانی دروست دەکەن چونکە زمانی دایکی تەنها ئامرازێکی قسەکردن نییە، ئەو ئاوێنەیەیە کە مرۆڤ خۆی لە ناودیدا دەبینێت.

مرۆڤەکان لە ڕێگای زمانی دایکیانەوە بیر دەکەنەوە و هەستی خویان دەردەبڕن و ناسنامەی خۆیان دروست دەکەن و پارێزگاری لێدەکەن.

یەکەم شت کە مرۆڤ بەوە جیهان دەناسێت زمانەکەیەتی نەک سامان و سەرەوەتەکەی. پاراستنی کولتوور و ناسنامە، مێژوو، دابونەریت و بیرکردنەوەی گەلێک لەگەڵ خۆی هەڵدەگرێت.

کاتێک زمانی دایکی بەهێز بێت، فێربوونی زانست و زمانەکانی تر ئاسانتر دەبێت.

زمانی کوردی زۆر شیرین و جوانە. شیرینی زمانی کوردی لە چەند شتێکدا دەردەکەوێت کە ئەمەوێت ئاماژەی پێبکەم؛ یەکێک لەوانە دەوڵەمەندی وشە و دەربڕینەکانە، بۆ هەست و سۆزەکان دەربڕینی زۆر جوانی هەیە. دووەم مۆسیقای دەنگەکانە کە گوێگر هەست بە ئارامی و خۆشی دەکات. سێیەم پەیوەندی کەلتوور و مێژوو ناسنامە و ڕۆحی نەتەوەیەک دەگرێتەوە، چوارەم شیعر و ئەدەبە کە لە شیعر و گۆرانییەکاندا زۆر کاریگەرە. زمانی دایک هەمیشە بۆ مرۆڤ شیرینترین زمانە، چونکە بە دڵ و ناسنامەی مرۆڤ پەیوەستە. زمان ناسنامە و کەلتووری گەلەکەیە، چونکە: زمان ئەو نیشانەیەیە کە گەلێک لە گەلانی تر جیا دەکاتەوە و ناسنامە و بوونیان بەپاراستووی دەهێڵێتەوە و هەڵگری کەلتوورێکە کە پارێزگاری لە رێوشوێن، نەریت، مێژوو، ئەدەب، گۆرانی و بیرکردنەوەی گەل لە زماندا دەکات، پەیوەندییەکانی کۆمەڵایەتی بەهێز دەکات. زمان هاوبەش هەست بە یەکگرتوویی و هاوناسین دروست دەکات، و ڕێگەی گواستنەوەی مێژوو و زانستەکانە. بەهۆی زمانەوە ئەزموون و زانست لە نەوەیەک بۆ نەوەیه‌کی تر دەگوازرێتەوە. بۆیە پاراستن و گەشەپێدانی زمان واتە پاراستنی ناسنامە و کەلتووری گەلەکەشە.

پارێزگاری لە زمان کارێکی تاکە کەسی نییە، بەڵکو بەرپرسیارێتییەکی هاوبەشە لەسەر تاک و کۆمەڵگە. ئەمانە هەندێک ڕێگای گرنگن بۆ پاراستن لە زمانەکەمان کە پێم وایە پێویسته هەموو مرۆڤێک بزانێت و جێبەجێی بکات: 

بەردەوام بێت لە قسەکردن بە زمانەکەی لە ماڵ، لەگەڵ هاوڕێ و منداڵان بە زمانەکەی خۆی قسە بکات و وشەی بێگانە بەکار نەهێنێت. ئەگەر نەوەی نوێ زمانەکە فێر نەبێت، زمانەکە بەهێواشی لاواز دەبێت. خوێندنەوە و نووسین بە زمانەکەی خۆی بێت و کتێب، بابەت و شیعر بە زمانەکەی خۆی بخوێنێتەوە، و هەوڵ بدات بیر و بوچوونەکانی  بە زمانی خۆی بنووسیت نەک زمانێکی تر. فێر کردنی منداڵان گرنگترین هەنگاوی فێرکردنی زمانەکەیە بۆ منداڵان و زمان لەنەوەیەک بۆ نەوەیەکی تر بەردەوام دەبێت و بەکارهێنانی زمان لە مێدیادا لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بە زمانەکەی خۆت بینووسە تا گەوهەری زمانەکەت دەرکەوێت.

ڤیدیۆ، بابەت و ناوەڕۆکی فێرکاری دروست بکە بەزمانی خۆت و پشتگیری لە کارە کەلتوورییەکان بکە و بەشدار بەلە چالاکی و بۆنەکانی زمانی دایکی.

UNESCO ڕۆژی جیهانی زمانی دایکی دیاری کردووە بۆ ئەوەی گرنگی بدەین بە پاراستنی زمانەکان و ڕێزلێنان و شانازی بە زمانەکەمانەوە بکەین و ئەو کاتە ئەتوانین زمانەکەمان بە بەرزی بزانین و بەهێزتر پارێزگاری لێبکەین و زمان و ناسنامە و کەلتووری گەلەکەمان بە جیهان بناسێنین.