«تفلی»؛ نگینی پنهان در دل تاریخ/ دکتر بهزاد دافعی

در دل چین‌خوردگی‌های سترگ زاگرس، آنجا که کوه‌ها چون دیوارهای کهن تاریخ سر به آسمان ساییده‌اند و مه صبحگاهی بر دامنه‌ها می‌نشیند، روستای تفلی آرام و استوار جای گرفته است؛ روستایی که نه فقط یک نقطه جغرافیایی، بلکه روایتی زنده از پیوند انسان، طبیعت و تاریخ در سرزمین کوردستان است.

تفلی در گستره سرسبز و رازآلود شامیان، همچون نگینی پنهان در میان کوه‌ها می‌درخشد؛ نگینی که شاید کمتر دیده شده، اما در دل خود قرن‌ها زندگی، خاطره و فرهنگ را جای داده است. در اینجا کوه‌ها تنها توده‌هایی از سنگ نیستند؛ حافظان خاموش تاریخ‌اند. چشمه‌ها تنها سرچشمه آب نیستند؛ رگ‌های زنده حیات‌اند. و هر مسیر خاکی، ردپای نسل‌هایی را در خود دارد که زندگی را از دل سختی‌ها بیرون کشیده‌اند.

تفلی سرزمینی است که در آن طبیعت و فرهنگ از یکدیگر جدا نیستند. صدای باد در میان درختان گردو، آوازهای هورامی در شب‌های روستا، و عطر خاک باران‌خورده، همه با هم تصویری از زندگی اصیل کوردستانی را شکل می‌دهند؛ زندگی‌ای که در آن احترام به زمین، همبستگی اجتماعی و حفظ سنت‌های نیاکان هنوز معنا دارد.

این نوشتار تلاشی است برای بازگویی داستان تفلی؛ روستایی که گذشته‌اش هنوز در زندگی امروز جاری است و هر سنگ و هر دشت آن، صفحه‌ای از تاریخ ناگفته این سرزمین را در خود نهفته دارد.

روستای تفلی از روستاهای کهن شهرستان سروآباد در استان کردستان است که در دامنه کوه‌های سرسبز منطقه شامیان آرمیده است. این روستا در بخش مرکزی شهرستان سروآباد قرار دارد و فاصله آن تا شهر سروآباد حدود هفت کیلومتر و تا مریوان نزدیک به هجده کیلومتر است.

قرار گرفتن تفلی در میان رشته‌کوه‌های زاگرس و در محدوده فرهنگی هورامان، به آن سیمایی خاص و چشم‌اندازی کم‌نظیر بخشیده است. کوه‌های بلند، دشت‌های پهناور، چشمه‌های زلال و باغ‌های سرسبز، همه در کنار هم منظره‌ای می‌آفرینند که گویی طبیعت با دستِ سخاوتمند خود آن را پرداخته است.

آب‌وهوای معتدل کوهستانی، خاک حاصلخیز و منابع آبی فراوان سبب شده‌اند که این روستا از دیرباز یکی از زیستگاه‌های مناسب برای زندگی انسانی در منطقه باشد.

نام «تفلی» خود بازتابی از طبیعت این سرزمین است. در روایت‌های محلی گفته می‌شود که این نام از واژه هورامی «تِفِه» گرفته شده که به معنای «توت» است. در گذشته باغ‌های گسترده توت در پیرامون روستا وجود داشت و این درختان بخشی از سیمای طبیعی منطقه را شکل می‌دادند. در زبان هورامی همچنین واژه «لی» معنای کوچکی دارد. بنابراین «تفلی» می‌تواند به معنای «توت کوچک» نیز تعبیر شود؛ اشاره‌ای به درختان توت خودرویی که در منطقه می‌رویند و میوه‌هایی کوچک اما شیرین دارند و در میان مردم با نام «زه‌ره‌تو» شناخته می‌شوند.

بدین‌گونه، حتی نام روستا نیز ریشه در طبیعت و زندگی روزمره مردمانی دارد که قرن‌ها در کنار این درختان زیسته‌اند.

تفلی از جمله روستاهای کهن منطقه سروآباد به شمار می‌آید و بر پایه روایت‌های محلی، دست‌کم بیش از پنج سده از شکل‌گیری آن می‌گذرد. با این حال، نشانه‌هایی در پیرامون روستا وجود دارد که از پیشینه‌ای بسیار کهن‌تر خبر می‌دهند.

در دامنه کوه پیر بالینان، بقایای دژی سنگی دیده می‌شود که برخی از ویژگی‌های معماری آن به دوره ساسانی نسبت داده می‌شود. این دژ که روزگاری بر منطقه اشراف داشته، امروز همچون یادگاری خاموش از گذشته‌های دور بر جای مانده است.

در نزدیکی آن نیز مزار پیر بالینان قرار دارد که به یکی از پیران دوره اسلامی نسبت داده می‌شود؛ شخصیتی که گفته می‌شود از بزرگان دوران میرحمزه بابان بوده و پس از کوچ آنان از مریوان در این منطقه سکونت یافته است.

از دیگر نشانه‌های تلاش و همبستگی مردم روستا، پل معلق تفلی است؛ پلی که در دهه ۱۳۸۰ به ابتکار و همت اهالی ساخته شد تا راهی برای عبور از رودخانه سیروان فراهم آورد. این پل با طولی نزدیک به هفتاد متر و عرضی کمتر از نیم متر،با حلب و سیم سخته شد با کمترین امکانات اما با اراده‌ای بزرگ ساخته شد. در سال ۱۴۰۲ این پل بازسازی شد و همچنان نمادی از همت و همکاری مردم روستا به شمار می‌آید.

تفلی در میان کوه‌هایی چون پیر بالینان، زل، جولاسان، دوخوان و بان‌سار قرار گرفته است. این ارتفاعات نه تنها سیمای باشکوهی به منطقه بخشیده‌اند، بلکه سرچشمه بسیاری از چشمه‌ها و منابع آبی روستا نیز هستند.

چشمه‌هایی چون هه‌وشی، بالینان، گویزمار و بیلو از مهم‌ترین منابع آب منطقه به شمار می‌روند؛ چشمه‌هایی که سال‌هاست زندگی در این سرزمین را ممکن ساخته‌اند.

در اطراف روستا نیز دشت‌های گسترده‌ای قرار دارند که با آغاز بهار به فرشی از سبزی و گل تبدیل می‌شوند.

دشت‌هایی چون وله‌سمت، دشته‌رقه، یاروجار، پانالوسه و زل، هر ساله با شکوفایی طبیعت جلوه‌ای چشم‌نواز می‌یابند.

در جنوب روستا و در دامنه کوه پیر بالینان، تالاب زل قرار دارد؛ پهنه‌ای آرام از آب که در میان دشتی سنگلاخی و گسترده آرمیده است.

این تالاب نه تنها یکی از زیباترین چشم‌اندازهای طبیعی منطقه است، بلکه زیستگاهی مهم برای گونه‌های مختلف جانوری نیز به شمار می‌آید. پرندگان مهاجر، قورباغه‌ها و حتی گونه‌ای خاص از زالو که گفته می‌شود تنها در همین تالاب یافت می‌شود، بخشی از حیات این زیست‌بوم را تشکیل می‌دهند.

برخی از پژوهشگران محلی احتمال می‌دهند که این تالاب در گذشته با دخالت انسان شکل گرفته باشد و از آن برای تأمین آب دژ تاریخی پیر بالینان استفاده می‌شده است.

با این حال، این میراث طبیعی ارزشمند در سال‌های اخیر به دلیل کم‌توجهی و نبود برنامه‌های حفاظتی، با خطر تخریب روبه‌رو شده است.

منطقه روستای تفلی در قلب شامیان و دامنه‌های زاگرس قرار دارد، بنابراین پوشش گیاهی و جانوری آن بسیار شبیه اکوسیستم کوهستانی زاگرس است؛ یعنی ترکیبی از جنگل‌های بلوط، گیاهان دارویی و حیات‌وحش متنوع.

بلوط ایرانی (درخت غالب منطقه زاگرس)

گردووبادام کوهی وزالزالک وپسته وحشی (بنه)و سنجد

آویشن کوهی وپونه کوهی وکنگر وحشی وریواس وشیرین‌بیان وبابونه کوهی وگَوَن (گیاه تولیدکننده کتیرا)

انواع علف‌های مرتعی زاگرس

گل‌های وحشی بهاری مثل شقایق و لاله‌های کوهی

جانوران منطقه تفلی

گرگ و روباه قرمزو گراز وحشی وخرس قهوه‌ای (در ارتفاعات بالاتر زاگرس)

گربه وحشی و شغال وخرگوش کوهی

عقاب طلایی وشاهین وجغد وکبک (کبک کوهی زاگرس) وتیهو

انواع پرندگان شکاری و بومی کوهستانی

 انواع مارهای غیرسمی و سمی کوهستانی

لاک‌پشت‌های کوچک کوهستانی

مارمولک‌ها و حشرات زاگرسی

طبیعت تفلی بخشی از اکوسیستم ارزشمند زاگرس است؛ جایی که جنگل‌های بلوط، گیاهان دارویی کمیاب و حیات‌وحش کوهستانی در کنار هم یک چرخه طبیعی کامل ساخته‌اند. این تنوع زیستی نه تنها برای محیط‌زیست مهم است، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و معیشتی مردم منطقه نیز محسوب می‌شود.

ساکنان تفلی کُرد هستند  اهل تسنن و به گویش‌های هورامی و سورانی سخن می‌گویند. هورامی از کهن‌ترین گویش‌های زبان کردی است و در منطقه هورامان جایگاهی ویژه دارد.

فرهنگ مردم تفلی بر پایه احترام به سنت‌ها، همبستگی اجتماعی و پیوند عمیق با طبیعت شکل گرفته است. موسیقی و آوازهای هورامی، آیین‌های مذهبی و رسوم محلی، همچنان در زندگی روزمره مردم حضور دارند و بخشی از هویت فرهنگی آنان را تشکیل می‌دهند.

در اینجا هنوز بسیاری از سنت‌های کهن زنده‌اند؛ سنت‌هایی که در میان کوه‌ها و در گذر نسل‌ها حفظ شده‌اند.

اقتصاد روستا عمدتاً بر پایه باغداری، کشاورزی و دامداری استوار است. باغ‌های گردو، انگور و توت، در کنار زمین‌های کشاورزی، مهم‌ترین منابع درآمد خانوارهای روستا هستند.

آب فراوان، خاک حاصلخیز و اقلیم مناسب سبب شده‌اند که این فعالیت‌ها همچنان بخش مهمی از زندگی اقتصادی مردم را تشکیل دهند.

در میان شخصیت‌های تأثیرگذار این منطقه، نام محمدعلی‌بیگ تفلی جایگاه ویژه‌ای دارد. او از خوانین و بزرگان منطقه هورامان در اواخر دوره قاجار و سال‌های آغازین حکومت پهلوی بود و در تحولات اجتماعی و سیاسی منطقه نقش مهمی ایفا کرد.

محمدعلی‌بیگ از پیروان طریقت قادریه بود و رابطه‌ای نزدیک با شیخ حسام‌الدین نقشبندی داشت. این پیوند معنوی سبب شد که او در بسیاری از مسائل اجتماعی و سیاسی منطقه در کنار مشایخ و بزرگان حضور داشته باشد.

گفته می‌شود او در ایجاد صلح میان محمودخان دزلی و محمودخان کانی‌سانان نقش میانجی‌گرانه‌ای ایفا کرد؛ اقدامی که به کاهش تنش‌ها و برقراری آرامش در بخشی از منطقه انجامید.

فرزندان او نیز در آبادانی روستاهای اطراف نقش مهمی داشتند. احمدبیگ در توسعه روستای احمدآباد، فرج‌بیگ در شکل‌گیری تازه‌آباد و فتح‌الله‌بیگ در آبادانی روستای تخان سهم بسزایی داشتند.

با وجود همه این پیشینه تاریخی و ظرفیت‌های طبیعی، تفلی امروز با چالش‌هایی جدی روبه‌روست. مهاجرت جوانان، کاهش جمعیت، کمبود فرصت‌های اقتصادی و بی‌توجهی به ظرفیت‌های توسعه‌ای، آینده این روستا را با نگرانی‌هایی همراه کرده است.

زمین‌هایی که روزگاری پر از محصول بودند، گاه در سکوت رها می‌شوند. باغ‌هایی که نسل‌ها از آن‌ها مراقبت کرده‌اند، کم‌کم بی‌صدا پیر می‌شوند.

تفلی، همچون بسیاری از روستاهای کوردستان، در مرز میان ماندن و فراموش شدن ایستاده است.

تفلی تنها یک روستا نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی این سرزمین است. هر سنگ آن روایتگر گذشته‌ای است که اگر از میان برود، بازگشت آن ممکن نخواهد بود.

اگر نگاه مسئولانه و توسعه‌محور جایگزین بی‌توجهی شود، این روستا می‌تواند دوباره به نقطه‌ای پویا در هورامان تبدیل گردد؛ جایی که طبیعت، فرهنگ و تاریخ در کنار هم آینده‌ای تازه بسازند.

حفظ تفلی تنها پاسداشت یک روستا نیست؛ پاسداری از بخشی از روح زاگرس و هویت کوردستان است.

نویسنده: د بهزاد دافعی