بوونە زامدارەکەی زمانی کوردی

وەرگرتنەوەی دەنگ و دووبارە دروستکردنەوەی ناسنامە، لە نێوان یادەوەری بەکۆمەڵ، بەرپرسیارێتی مامۆستایان و دامەزراوە کولتوورییەکان

بە بیانووی ٢١ی شوباتی ۲۰۲۶ زایینی، ڕۆژی جیهانی زمانی دایک

بۆ ئێمەی کورد، زمان زیاترە لە ئامرازی پەیوەندیکردن؛ زمان، ژیان لە شاخ و دەشتەکانی زاگرۆس و هەورامان، لە گوند و شارە بچووک و گەورەکان و بە درێژایی ڕووبارەکان کە چیرۆک و گۆرانی و یادەوەرییەکانی نەوەکانی ڕابردوو هەڵدەگرن.

زمان هەڵگری مێژوو و ئەزموونی ژیاو و ئاوێنەی شوناسی گشتیە؛ و کاتێک باس لە بوونە زامدارەکەی زمانی کوردی دەکەین، مەبەستمان لەو برینانەیە کە لەسەر ئەم شوناس و ئەزموونە جێگیر بوون؛ ئەو زام و برینانەی کە بەهۆی سنووردارکردن و نەبوونی سەرچاوەی کولتووری و پەروەردەی ناتەواو و سنوورداربوونی بوونی زمانەکە لە میدیا و دامەزراوە پەروەردەییە فەرمییەکان و ئەکادیمیاکانەوە دروست دەبن.

ئەم زام و برینانە هەرچەندە شاراوەن و هەندێکجاریش وردن، بەڵام جێپەنجەی خۆیان لەسەر ڕۆحی بەگشتی کۆمەڵگا جێهێشتووە و داوای هەستیاری و سەرنجی تایبەت لە مامۆستایان و شارەزایان و بەرگریکارانی کولتوور و زمان دەکەن.

سەرەڕای ئەوەش زمانی کوردی لە یادەوەریی بەکۆمەڵی خەڵکدا ماوەتەوە. شیعری زارەکی، مۆسیقای فۆلکلۆر، ئەفسانە و گێڕانەوەی فۆلکلۆر نەک هەر یادەوەرییەکانی ڕابردوو دەپارێزن، بەڵکو هێزێک بۆ بەرخۆدانی کولتووری و دووبارە دروستکردنەوەی شوناس دەڕەخسێنن. هەموو چیرۆکێک لە هەورامان و هەولێر، هەر گۆرانییەک لە ئیلام و ورمێ و هەر شیعرێک لە جوانڕۆ و هەڵەوجە، بەڵگەی هێزی مانەوەی زمانە تەنانەت لە هەلومەرجی سەخت و نادیاردا. ئەم زمانە شانبەشانی خەڵکەکەی، لە دڵی شاخ و دەشتەکانەوە بۆ دۆڵی قووڵ و گوندە دوورەدەستەکان دەڕژێت و وەک ڕووبارێکی تووڕەیی بۆ نەوەی داهاتوو دەگوازرێتەوە.

یادەوەری بەکۆمەڵ، وەک مۆریس هالبۆکس ڕایگەیاندووە، توانای پاراستنی ناسنامە و ئەزموونی مێژووییە. بۆ ئێمەی کورد ئەم یادەوەرییە نەک هەر لە کتێب و دەقی ئەدەبیدا بەڵکو لە چیرۆک و خەوتن و ڕێوڕەسمی زەماوەند و گۆرانی فۆلکلۆر و تەنانەت ناوە ناوخۆییەکانی ڕووبار و شاخەکانیشدا دەڕژێت. ڕەوتی زمان لە شاخ و دەشتەکاندا، تەنانەت کاتێک ئامادەیی فەرمییەکەی سنووردارە، بەردەوامە و ڕێگە بە گەڕانەوەی دەنگ و دووبارە دروستکردنەوەی شوناس دەدات.

ئەم لێشاوە نیشانەی بەرخۆدانی کولتوورییە لە بەرامبەر لەبیرکردن و بێ فرەییکردن و بیرهێنانەوەی گرنگی زمانە وەک سەرمایەیەکی هاوبەش بۆ نەوەکانی داهاتوو. زیاتر لە گەڕاندنەوەی پەروەردە یان ئامادەبوونی میدیا، وەرگرتنەوەی دەنگ کردەوەیەکی ئەخلاقی و کۆمەڵایەتییە. زمان پێوەرە بۆ ناسینەوەی سوژەی مرۆیی و پارێزەری کەرامەتی بەکۆمەڵ؛ دادپەروەری زمانەوانی واتە ڕەخساندنی دەرفەتی یەکسان بۆ بوونی زمان لە دامەزراوە پەروەردەیی و کولتووری و کۆمەڵایەتییەکاندا، کە مەرجێکی پێویستە بۆ پاراستنی ناسنامە و کەرامەتی مرۆڤ. ئەم دادپەروەرییە هەم بەمانای پەروەردە و هەم لێکۆڵینەوە و هەم بوونی ڕەمزی زمان لە کولتوور و هونەردا.

بژاردە و شارەزای کولتووری، لێکۆڵەرە، شاعیر و نووسەرانی کورد ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن. بە کۆکردنەوەی وشەسازیی زانستی و ئەدەبی، بەرهەمهێنانی ناوەڕۆکی کولتووری و پەروەردەیی بە زمانی دایک، ئەنجامدانی وۆرک شاپ و پۆل و چالاکبوون لە فەزای دیجیتاڵیدا، دەتوانن زمان لە کایەی گشتیدا ئامادەبن و شوناسی بەگشتی بەهێز بکەن.

ئەم بەرپرسیارێتییە تەنیا لە سنوورە جوغرافییەکاندا سنووردار نییە؛ بەڵکوو هەر لە هەورامانەوە تا مەهاباد، لە چیاکانی قەندیلەوە تا شارۆچکە بچووکەکانی کوردستان، هەوڵی بەردەوام و هاودەنگی کۆمەڵایەتی زۆر پێویستە.

تەنانەت لەو بوارانەی کە سنووردارکردنی پێکهاتەیی زیاترە، چالاکییە کولتوورییەکان، خوێندنەوەی شیعر، پەروەردەی نافەرمی و میدیای دیجیتاڵی دەتوانن بەشێکی قەرەبووی بەربەستە فەرمییەکان بکەنەوە و دەرفەتی نوێ بۆ ئامادەبوونی چالاکانەی زمانەکە بڕەخسێنن. لە قوتابخانە ناوخۆییەکان و ناوەندە پەروەردەییەکان، فێرکردنی زمانی کوردی دەتوانێت شوناسی کولتووری و وابەستەیی بە قوتابیان بگەیەنێت.

چاپی کتێب و کورتە چیرۆک بە زمانی کوردی، ئەنجامدانی فێستیڤاڵی شیعر و مۆسیقا، دامەزراندنی کۆمەڵەی فەرهەنگی لە شار و گوندە جۆربەجۆرەکان کەرەستەن بۆ دووبارە دروستکردنەوەی ناسنامە و پاراستنی زمان. تەنانەت بەکارهێنانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان دەرفەتێکە بۆ بڵاوکردنەوە و دەستگەیشتن بە ناوەڕۆکی کوردی بە ئاسانی و بەهێزکردنی گوتاری فەرهەنگی زمانی دایکی لەسەر ئاستی نیشتمانی و نێودەوڵەتی.

لەسەر ئاستی جیهانیش لە بەڵگەنامە نێودەوڵەتییەکان و ڕێککەوتننامەکانی مافی مرۆڤدا جەخت لەسەر گرنگی زمانە ڕەسەنەکان و مافی بەکارهێنانی زمانی دایکی دەکرێتەوە. ئەم ڕوانگە جیهانییە نرخی ناوەکی زمانە کەمینەکان دەناسێت و ئامرازەکان بۆ پشتیوانی و پاراستنیان دابین دەکات.

هەرچەندە تەکنەلۆژیای نوێ مەترسی لەسەر زمانە بچووکەکان دروست کردووە، بەڵام ئەگەری بوونی چالاکانە و دووبارە دروستبوونەوەی کولتووریش دەڕەخسێنن. دیجیتاڵ میدیا، تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان، کتێبخانەی ئانلاین دەرفەتێکن بۆ ئەوەی زمانی کوردی نەک تەنها لە یادەوەریدا بەڵکو لە گۆڕەپانی گشتی و زانستیدا بمێنێتەوە.

زمانی کوردی، بە هەموو ئاڵۆزی و سەختییەکانییەوە، زمانێکی زیندوو و خۆڕاگرە. هەر شیعرێک، هەر گۆرانییەک، هەر وشەیەک کە لە شاخ و دەشتەکانی کوردستاندا دەڕژێت، شایەتحاڵی هێزی وەرگرتنەوەی دەنگ و دووبارە دروستکردنەوەی شوناسە. یادەوەری بەکۆمەڵ، هەوڵی مامۆستایان و چالاکییە کولتووری و پەروەردەییەکان ئەم زمانە نەک تەنیا لە یادەوەریدا، بەڵکو لە کایەی کۆمەڵایەتی و کولتووری و ڕەمزیشدا بە زیندووی دەهێڵێتەوە.

چالاکییەکانی مامۆستایانی ڕۆشنبیر، هەر لە نووسین و وەرگێڕانی کتێبی پەروەردەیی و زانستی بە زمانی کوردی تا بەرهەمهێنانی بەرهەمی میدیایی و هونەری بینراو، ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە بەهێزکردنی زمان و دووبارە دروستکردنەوەی شوناس. شاعیران و نووسەرانی کورد ئەزموونی مێژوویی و فەرهەنگی کۆمەڵگا بە بەرهەمەکانیان تۆمار دەکەن و دەگوازنەوە و نەوەکانی داهاتوو بە میراتی دەوڵەمەندی خۆیان ئاشنا دەکەن. بوونی چالاکانەی کۆمەڵە و دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکان و پڕۆژە جەماوەرییەکان لە شار و گوندە جیاوازەکاندا تۆڕێکی پشتیوانی بۆ پاراستنی زمانەکە دروست دەکات و ڕێگە بە فراوانکردنی زمانەکە دەدات.

بوونی زامدارانەی زمانی کوردی گێڕانەوەی زمانێکی خۆڕاگر و بەهێزە. دووبارە دروستکردنەوەی شوناس و پاراستنی یادەوەری بەکۆمەڵ و پاراستنی بەرپرسیارێتی مامۆستایان و دامەزراوە کولتوورییەکان نەک هەر مەرجێکە بۆ گەیشتن بە دادپەروەری کولتووری و زمانەوانی، بەڵکو مەرجێکە بۆ پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ و سوبژێکتیڤیەتی بەکۆمەڵ لەم خاکە دێرینەدا. ئەم ڕێگایە، بە سەبر و داهێنان و هاوسۆزی کۆمەڵگا، دەتوانێت داهاتوویەکی گەش و سەقامگیر بۆ زمان و کولتوری کوردی دروست بکات، هەروەک چۆن یادی ڕۆژی جیهانی زمانی دایک لە ٢١ی شوباتدا بەهای ئامادەبوون و گرنگی پاراستنی زمانە دایکییەکان بەبیری هەمووان دەهێنێتەوە، هەروەها بەرپرسیارێتی بەگشتیمان بیردەخاتەوە بۆ پاراستنیان.