بەرپرسیارێتیمان بەرامبەر بە میراتەکەی مامۆستا عەلائەدین سەجادی

بە بۆنەی چل و یەکەمین ساڵیادی کۆچی دوایی ڕۆشنبیرو و بیرمەندەێ کە زمان و ئەدەب و مێژوو و هونەری گۆڕی بۆ پڕۆژەو ژیانێکی ڕۆشنبیرانه

چل و یەک ساڵ بەسەر کۆچی دوایی مامۆستا عەلائەدین سەجادی تێدەپەڕێت،

چل و یەک ساڵ بەسەر نەبوونی جەستەیی بیرمەندێک کە بوونی لە بواری فەرهەنگ و ئەدەبی کوردیدا نە بڕگەیی بوو و نە سنووردار بە نەوەی خۆی، بەڵکو پێکهاتەیی و بەردەوام بوو. سەجادی یەکێکە لەو کەسایەتیانەیە کە ناوی بە تەنیایی لە مێژوو تۆمار نەکراوە، بەڵکو مێژوو بە شانازی لەگەڵ بەرهەم و میتۆد و کاریگەرییە پڕ پیت و توێکانی دەهێنرێنە ناو دیالۆگەوە. بەڕێزیان نووسەر، مێژوونووس، ڕۆژنامەنووس، زانای ئایینی و ڕۆشنبیرێک بوو کە ڕۆشنبیری و ئاگایی کولتووری وەک بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقی تێگەیشتووە. ژیانی فیکری مامۆستا سەجادی پەیوەندییەکی ماناداری لە نێوان زانستی نەریتی و میتۆدی زانستی مۆدێرن دامەزراند.

وەرگرتنی بڕوانامەی ئایینی لە ساڵی ١٩٣٨ لە شێخ بابا عەلی تەکێ نیشانەی وەستان نەبوو لە نەریتدا، بەڵکو سەکۆیەک بوو بۆ چوونە ناوەوەی ڕەخنەگرانە بۆ ناو گۆڕەپانی ئایین و کولتوور و کۆمەڵگا. لە بەغدا، ئەم ناوەندە گرژییەی نەریت و مۆدێرنیتە، وەک مامۆستای زانکۆ و ڕۆژنامەنووس و لێکۆڵەر ڕۆڵێکی کارای لە داڕشتنی گوتاری نوێی ڕۆشنبیری کوردیدا بینی. ئامادەبوونی کاریگەرانەی لە گۆڤاری گەلاوێژدا کە لە سەرەتای دامەزراندنیەوە تا ساڵی ١٩٤٩م ئاماژەیە بۆ تێگەیشتنی قووڵی بەڕێزیان لە گرنگی میدیا لە بەرهەمهێنانی ڕۆشنبیری بەکۆمەڵدا.

سەجادی وەک مامۆستای ئەدەبیات و مێژووی کوردی لە کۆلێژی ئادابی بەغداد، زمانی کوردی لە پەراوێزی خوێندنی زارەکییەوە هێنایە ناخی خوێندنی زانکۆیی و بە شایەنی لێکۆڵینەوەی سیستماتیکی و ئەکادیمیی زانی. هەروەها ئەندامێتی چالاکانەی لە کۆڕی زانیاری کورد لە ساڵی ١٩٧٢دا پشتڕاستکردنەوەی دامەزراوەیی پێگەی زانستی و دەسەڵاتی فیکری بوو. دوای خانەنشین بوونی ئەم هەوڵە نەک هەر نەوەستا، بەڵکو بووە هۆی کۆکردنەوە و پێداچوونەوە و تەواوکردنی پڕۆژە فیکرییەکەی بە تەرکیز و قووڵایی زیاترەوە، پڕۆژەیەک کە تا دوا ساتەکانی ژیانی لە ١٣ی دیسامبری ١٩٨٤ لە تەمەنی ٧٧ ساڵیدا بەردەوام بوو.

بەرهەمەکانی مامۆستا عەلائەدین سەجادی بڕبڕەی پشتی مێژوونووسی هاوچەرخ و ڕەخنەی ئەدەبی کوردی پێکدەهێنن. هەر لە مێژووی ئەدەبی کوردییەوە کە بۆ یەکەمین جار گێڕانەوەیەکی یەکگرتوو و شیکاریی مێژووی ئەدەبی کوردی خستەڕوو، تا دەگاتە کۆمەڵە کتێبی بەنرخ و بەرزی ڕشتەی مرواری کە لە هەشت بەرگدا نەک تەنیا مێژووی ئەدەب بەیەکەوە دەبەستێتەوە، بەڵکو تۆڕێک لە بیرکردنەوە و مەراق و سەلیقە و زمان و ئەزموونی مێژوویی بەیەکەوە دەبەستێتەوە، هەموویان بەڵگەن لەسەر ڕێبازێک کە چەندایەتییەکی فراوان و بەربڵاوی لەگەڵ کوالیتی زانستیدا تێکەڵ کردووە. لە بەرهەمەکانی وەک، دەقەکانی ئەدەبی کوردی، ئەدەبی کوردی و لێکۆڵینەوەی ئەدەبی کوردی و دەستوور و فەرهەنگی زمانی کوردی، زمانی لە ئامرازێکی پەیوەندییەوە بەرز کردەوە بۆ بابەتێکی بیری تیۆری.

شانبەشانی ئەم میراتە نووسراوە، یەکێک لە لایەنە کەم باسکراوەکان بەڵام بە قووڵی ماناداری ڕۆڵی سەجادی، گرنگیدانی ڕۆشنبیرانە بە پەیوەندی نێوان ئەدەب و هونەرە بینراوەکانە، داواکارییەکەی لە هونەرمەندی دیاری کورد، مامۆستا بەدیع باباجان، بۆ کێشانی وێنەی شاعیران و نووسەرانی کلاسیکی کورد، تەنیا کردەوەیەکی جوانیناسی نەبوو، بەڵکو بەشێک بوو لە پڕۆژەیەک بۆ دامەزران و سەلماندنی یادەوەریی کولتووری. ئەم پۆرترێیانە کە ئەمڕۆ بەشێکی گرنگ لە وێنەی عەقڵی ئێمە لە کەسایەتییە کلاسیکیەکانی ئەدەبی کوردی پێکدەهێنن، دەرئەنجامی تێگەیشتنی قووڵی سەجادی بوون لە پێداویستی دیاریکردنی مێژوو، هەوڵێک بۆ ئەوەی نووسەرانی کورد نەک تەنیا لە دەقدا بەڵکو لە نیگا و خەیاڵی بەکۆمەڵدا ئامادەبن.

مامۆستا سەجادی لە ڕوانگەی ڕۆشنبیری و فەلسەفییەوە، فەرهەنگ و کولتووری وەک شتێکی وێستاو و نەگۆڕ و پیرۆز و موقەدەس نەدەبینی و باش ئاگاداری ئەوە بوو کە نەریت ئەگەر پرسیاری لێ نەکرێت دەبێتە ئایدۆلۆژیا و زمان ئەگەر نەگۆڕدرێت بۆ ئامرازێک بۆ بیرکردنەوەی ڕەخنەیی، بەرەو بەرهەمهێنانەوەی بێدەنگی دەڕوات. هەر لەبەر ئەم هۆکارە لە بەرهەمەکانی وەک شۆڕشەکانی کورد، گەشتێک لە کوردستاندا و کوردەواری، مێژوو و سیاسەت و ژیانی ڕۆژانەی گەلی کورد بە ڕوانگەیەکی شیکاری و بەرپرسیارانە لێکدەدرێتەوە نەک تەنیا بە گێڕانەوەی هەستیاری.

بەم بۆنەوە یادی ۴۱ ساڵەی کۆچی دوایی مامۆستا عەلائەدین سەجادی لەگەڵ ڕۆحی بیرکردنەوەکەیدا ناتەبا دەبێت ئەگەر تەنیا لە ڕێوڕەسمی یادکردنەوەیان بە دووبارەبوونەوەی ستایشی کلیشەیی سنووردار بێت. بەرپرسیارێتی ئێمە، وەک میراتگرانی ئەم میراتە، بیرکردنەوەیەکی ڕەخنەگرانە لەسەر دۆخی ئێستای ئەدەب و کولتووری کوردییە، ئایا ئێمە درێژەمان بە ڕێبازی بەرهەمهێنانی زانیاری و مەعریفە و وردی میتۆدۆلۆژی و بوێری فیکریی ئەودا داوە؟ یان بەرهەمەکانیمان لە هێمای ڕێزدار بەڵام بێکاریگەردا کورت کردووەتەوە؟

سەجادی فێری کردین کە ئەدەب، بەبێ ئەوەی پەیوەندی بە حەقیقەت و مێژوو و ئازارەکانی مرۆڤەوە هەبێت، تەنیا دەبێتە ڕازاندنەوەیەکی تەنیا و ڕووت و ڕۆشنبیری ئەگەر لە بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی بێبەش بکرێت، کورت دەکرێتەوە بۆ قیافە وژێستێکی کولتووری.

ئەمڕۆ زیندوو ڕاگرتنی ناوەکەی لە دووبارەکردنەوەی ناونیشانی بەرهەمەکانیدا نییە، بەڵکو لە درێژەدان بە شێوازی بیرکردنەوەی و ئەخلاقی لێپرسینەوە و ئازایەتی پرسیارکردندایە. تەنیا بەم شێوەیە مامۆستا عەلائەدین سەجادی وەک ویژدانی بەئاگابووی ڕۆشنبیری و کولتووری کوردی دەمێنێتەوە، نەک تەنها وەک ڕوخسارێکی ڕابردوو، بەڵکو وەک ئاسۆیەکی کراوە بەڕووی داهاتوودا.