گرنگی هەبوونی کەسێکی خاوەن پێداویستی تایبەت لە نەتەوە یەکگرتووەکان

لە جیهانێکدا کە ڕووبەڕووی ئاستەنگی قووڵی کۆمەڵایەتی و یاسایی و مرۆیی بووەتەوە، ناتوانرێت کەمئەندامی وەک پرسێکی پەراوێزخراو یان بابەتێک سەیر بکرێت کە بخرێتە پەراوێزەوە. بابەتێکە لە بنەڕەتدا پەیوەستە بە مافەکانی مرۆڤ و کەرامەتی مرۆڤ و یەکسانییەوە. خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان گرووپێکی بچووک یان سنووردار نین؛ بەپێی خەمڵاندنەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی و نەتەوە یەکگرتووەکان، زیاتر لە 1.3 ملیار کەس لە سەرانسەری جیهاندا بە جۆرێک لە کەمئەندامی دەژین- نزیکەی یەک لە هەر شەش کەس لە جیهاندا، کە دەکاتە نزیکەی 16%ی دانیشتوانی جیهان، بەپێی دوایین ئاماری جیهانی بەردەست.

بۆیە نوێنەرایەتی ڕاستەقینەی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان لە دامەزراوە نێودەوڵەتییەکانی وەک نەتەوە یەکگرتووەکان دەبێتە پێویستییەکی حاشا هەڵنەگر. هەبوونی کەسێکی خاوەن پێداویستی تایبەت لەناو ئەم ڕێکخراوەدا تەنیا ئامادەبوونێکی فەرمی یان ڕەمزی نییە؛ لە بڕیاردانی جیهانیدا قورسایی فیکری و یاسایی و مرۆیی هەڵدەگرێت. کاتێک باس لە کەمئەندامی دەکەین، باس لە ئەزموونێکی ئاڵۆزی مرۆیی دەکەین کە لە ژمارە و ئاماردا ڕەنگ دەداتەوە. بەڵام ئەوەی لە هەمووی گرنگترە، چۆنیەتی تێگەیشتن لەم ئەزموونە و وەرگێڕانی بۆ سیاسەتگەلێک کە ملوێنان کەس مافی تەواوی خۆیان دەستەبەر دەکات.

وەک کەسێکی خاوەن پێداویستی تایبەت و خوێندکاری یاسا، بۆم دەردەکەوێت کە باسکردنی مافەکانی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان ناتوانێت تەنها شیکارییەکی تیۆری بێت کە لە واقیعی زیندوو جیاکراوەتەوە. لە ڕێگەی خوێندن و ئەزموونی کەسییەوە، فێربووم کە دەقە یاساییەکان بە تەنیا، هەرچەندە بەهێز بن یان بابەتیی بن، گەرەنتی دادپەروەری ناکەن، مەگەر لە ناو خودی ئەزموونە ژیاوەکەوە لێک نەدرێتەوە- لەلایەن کەسێکەوە کە لە کاردانەوەکانی دوورخستنەوە، جیاکاری و بەربەستە ژینگەیی و کۆمەڵایەتییەکان تێبگات کە ڕێگری لە کەسانی خاوەن پێداویستی تایبەت دەکەن بۆ دەستڕاگەیشتن بە خوێندن، دامەزراندن و بەشداریکردنی تەواوی کۆمەڵایەتی.

نوێنەرایەتی ڕاستەقینەی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان لەناو نەتەوە یەکگرتووەکاندا بە واتای تێکەڵکردنی ئەم ئەزموونە لە دڵی پرۆسەی بڕیاردان، نەک تەنها لە دەرەوە باسکردنی.

بەداخەوە زۆرێک لەو ڕێکخراوانەی کە بانگەشەی بەرگریکردن لە مافی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان دەکەن، چ لەسەر ئاستی ناوخۆ و چ لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، دەکەونە تەڵەی هەڵاواردنی بێ مەبەست، کاتێک مامەڵە لەگەڵ خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان دەکەن وەک پۆلێکی جیا یان وەک پێویستیان بە تەنها "چاودێری" یان "خزمەتگوزاری تایبەت"، لەبیریان دەچێت کە ئەم گروپە پێویستی بە بەزەیی نییە، بەڵکو پێویستیان بە دانپێدانانی مافەکانیان و گەرەنتی بەشداریکردنی چالاکانە لە هەموو بوارەکانی ژیاندا. ئەم سەرلێشێواوییە لە نێوان گشتگیری و جیاکاریدا بەرهەمی پێچەوانەیە. لەبری ئەوەی هەوڵە دامەزراوەییەکان کە خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان بخەنە ناو پێکهاتەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە، هەندێکجار دەبنە هۆکارێک بۆ ئەوەی لە بڕیارداندا پەراوێز بخرێن.

هەبوونی نوێنەری کەسێکی خاوەن پێداویستی تایبەت لە ناو نەتەوە یەکگرتووەکاندا توانای گۆڕینی سیاسەتەکانی لە دەقی ڕەقەوە بۆ کردەوەی کۆنکرێتی هەیە.

ئەو یاسایانەی کە لە کۆڕبەندییە نێودەوڵەتییەکاندا پێشنیار دەکرێن، ئەگەر لەلایەن ئەو کەسانەی کە لەگەڵ کەمئەندامیدا ژیاون، داڕێژراون یان پێداچوونەوەیان بۆ نەکرێت، لەوانەیە دوور بمێننەوە لە پێداویستییە ڕاستەقینەکانی ئەو کەسانەی کە ئەم یاسایانەیان بەسەردا دەگونجێت. من وەک خوێندکارێکی یاسا دەزانم کە زیاترە لە تەنها دەقێکی نووسراو؛ ئامرازێکە بۆ گۆڕینی واقیعە کۆمەڵایەتی و ئابووری و کولتوورییەکان. بەهێزکردنی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان بۆ ئەوەی دەنگیان هەبێت لەناو دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان دڵنیای دەدات لەوەی کە ئەم ئامرازە کاریگەرە لە دروستکردنی کۆمەڵگەی دادپەروەرتر و گشتگیرتر.

جگە لەوەش خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان لە ڕووی ژمارەوە گەورەترین کەمینەن لە جیهاندا و بەشێکی بەرچاو لە دانیشتوانی جیهان پێکدەهێنن. ناکرێ دەنگیان پشتگوێ بخرێت، هەروەها ناتوانرێت لە پرۆسەی بڕیاردان دوور بخرێنەوە. دادپەروەری کاتێک بەدەست ناهێنرێت کە مافی گروپە جۆراوجۆرەکان تەنها لە ڕوانگەیەکی دەرەکییەوە باس بکرێت. دادپەروەری ڕاستەقینە کاتێک بەدەست دێت کە ئەوانەی بەڕاستی نوێنەرایەتی ئەم ئەزموونانە دەکەن، بیانخەنە سەر مێزێک کە سیاسەت و یاساکان بڕیاریان لەسەر دەدرێت.

بۆیە بوونی کەسێکی خاوەن پێداویستی تایبەت لە نەتەوە یەکگرتووەکان دانپێدانانە بەوەی کە ئەم ئەزموونە بەشێکی دانەبڕاوە لە پەیکەری مرۆیی، هەروەها کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ناتوانێت داوای دادپەروەری و یەکسانی بکات، مەگەر دەنگی ئەو کەسانەی کە بە خاوەن پێداویستی تایبەت دەژین وەک بەشێکی سەرەکی لە پرۆسەی داڕشتنی سیاسەتدا لە باوەش نەگرێت.

ئامانج لەم نوێنەرایەتییە دروستکردنی دابەشبوون نییە لە نێوان خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان و مرۆڤەکانی دیکەدا، بەڵکو گەڕاندنەوەی هاوسەنگییە بۆ گێڕانەوەی نێودەوڵەتی، کە زۆرجار کەمئەندامی بۆ پێناسەی تەسک یان ئاماری سارد کورت دەکاتەوە. ئەم نوێنەرایەتییە ئاماژەیە بۆ دانپێدانان بەوەی کە خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان بابەتێک نین کە لێکۆڵینەوەیان لەسەر بکرێت و دواتر لەبیربکرێن، بەڵکو مرۆڤن کە هیوا و ئاوات و توانای بەشداریکردنیان لە گەشەپێدانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا هەیە.

دانپێدانانە بەوەی کە دادپەروەری تەنیا بە چەسپاندنی مافەکان لەسەر کاغەز بەدەست نایەت، بەڵکو بە جێبەجێکردنی لە ڕێگەی بەشداری دەنگی ئەو کەسانەی کە لەگەڵ خودی ئەزموونەکە لە دڵی ئەو دامەزراوانەدا دەژین کە سیاسەتی جیهانی لە قاڵب دەدەن.

لە کۆتاییدا، نوێنەرایەتی ڕاستەقینەی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان لە نەتەوە یەکگرتووەکاندا داواکارییەکی تەسک نییە لەلایەن گروپێکی سنووردارەوە، بەڵکو فەرمانێکی مرۆیی گشتگیرە کە ئەو بەهایانە مسۆگەر دەکات کە نەتەوە یەکگرتووەکان پاڵپشتییان دەکات- کەرامەت، یەکسانی، دادپەروەری و بەشداریکردن- تەنها دروشم نین، بەڵکو واقیعێکی ژیاون بۆ زیاتر لە ملیارێک کەس لە سەرانسەری جیهاندا. ئەم نوێنەرایەتییە هەنگاوێکە بەرەو جیهانێکی دادپەروەرتر و یەکسانیخوازی، کە تاکەکان نەک تەنها لەسەر توانای جەستەیی یان مەعریفی خۆیان، بەڵکو لەسەر مافی بەشداریکردنی تەواو لە ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسی و یاسایی هەموواندا دادگایی دەکرێن.