هەورامان؛ هێمایەک بۆ پێکەوەژیانی مرۆڤ و سروشت

ناوچەی هەورامان خاوەنی کولتوور و جوگرافی و شێوازی ژیانی ناوازەیە کە وایکردووە ببێتە یەکێک لە نموونە دەگمەنەکانی پێکەوە ژیانی مرۆڤ و سروشت. ئەم ناوچەیە دەکەوێتە ناوچەیەکی جوگرافیای کە بریتییە لە شاخی بەرز و دارستانی بەنرخ و ڕووبار کە بەدرێژایی سەدەکان هاوسەنگییەکی زیرەکانە لە نێوان بەکارهێنانی سامانە سروشتییەکان و پاراستنیان دامەزرا.

خەڵکی هەورامان لە چوارچێوەیەکی جوگرافییدا ژیاون کە کەمی زەوی و سەختی لە بژێوی ژیان و بارودۆخی سەختی کەشوهەوا هەمیشە بەشێک بووە لە واقیعی ژیانیان. بەڵام وەڵامی ئەوان بۆ ئەم سنووردارکردنانە لەناوبردنی سروشت نەبووە بەڵکو پێکەوەژیانی بەرپرسیارانە لەگەڵیدا بووە. قەدرزانینی زەوی و بەکارهێنانی کەمترین و ئامانجدارانەی سەرچاوەکان و ڕێزگرتن لە سەرچاوە سروشتییەکان لەو تایبەتمەندیانەن کە لە شێوازی ژیان و شێوازی بژێوی ژیان و سیستەمی بەهای ئەم کۆمەڵگەیەدا ڕەگیان داکوتاوە. ئەم ڕێبازە ڕێگەی بە دیمەنی سروشتی و کولتووری هەورامان داوە تا ئەمڕۆش بمێنێتەوە.

هەورامان جگە لە تایبەتمەندییە جوگرافییەکان، لە ڕووی کولتووریشەوە دەوڵەمەندە. زمانی هەورامی بە مێژووە کۆنەکەیەوە بە ئامرازێک بۆ گواستنەوەی چەمکە فەرهەنگی و مێژوویی و مەعنەوی ئەم ناوچەیە دادەنرێت و لە بوارەکانی شیعر و مۆسیقا و ئەدەبیاتدا پێگەیەکی بەرزی هەیە. موزیک و ڕێوڕەسمی ناوخۆیی هەورامان نەک هەر ڕەنگدانەوەی هەست و باوەڕی خەڵکی ئەم خاکە، بەڵکو پەیوەندی قووڵی نێوان مرۆڤ و سروشت، کار و ژیان دەگێڕێتەوە.

تۆمارکردنی جیهانی دیمەنی کولتووری هەورامان لە چل و چوارەمین دانیشتنی کۆمیتەی میراتی جیهانی یونسکۆ، وەک بیست و شەشەمین میراتی فەرهەنگی ئێران لە لیستی جیهانیدا، بە وەرچەرخانێک لە مێژووی ئەم ناوچەیەدا دادەنرێت. ئەم تۆمارکردنە جیهانییە جگە لە داننان بە بەهاکانی هەورامان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، بەرپرسیارێتییەکی بۆ پاراستنی مؽعماری ناوخۆیی و شێوازی ژیانی نەریتی و ڕێوڕەسم و مۆسیقا و سیستەمی بژێوی ئەم ناوچەیە دروستکردووە. لەمەودوا هەورامان تەنها میراتی خەڵکی ئەم خاکە نییە، بەڵکو بەشێکە لە میراتی هاوبەشی مرۆڤایەتی و ڕوانگەی جیهانیش لەسەر چۆنیەتی پاراستن و بەڕێوەبردنی چڕ بووەتەوە.

دیزاین و جێبەجێکردنی هەر دەستێوەردانێکی گەشەپێدان دەبێت لە چوارچێوەی بنەما زانستییەکان، بە هاوکاری لەگەڵ دامەزراوە پەیوەندیدارەکان و لەسەر بنەمای پەرەپێدانی بەردەوام ئەنجام بدرێت. بە کەڵک وەرگرتن لە بۆچوونی مامۆستایانی زانکۆ، شارەزایانی بواری میراتی کولتووری، مؽعماری ناوخۆیی، ژینگە و گەشەسەندنی بەردەوام دەتوانێت ڕێگا بۆ بڕیاری ژیرانە و پێشکەوتووانە بۆ ئەم هەرێمە خۆش بکات، بڕیارەکان کە لە هەمان کاتدا پاراستنی میرات و باشترکردنی  ژیانی دانیشتوانی ناوچەکە مسۆگەر بکەن.

تەنانەت پێش تۆمارکردنی جیهانیش خەڵکی هەورامان پارێزەری سەرەکی ئەم خاکە بوون. ئەزموونی مێژوویی نیشان دەدات کە مانەوەی ئەم دیمەنە کولتوورییە زیاتر لە هەموو هۆکارێکی دیکە دەگەڕێتەوە بۆ بەشداری چالاکانەی خەڵک و پابەندبوونیان بە بەها ناوخۆییەکان. لە قۆناغی نوێدا، بەتایبەتی لە بواری بیناسازی و گەشەپێدانی گەشتیاریدا، ڕۆڵی خەڵکی ناوچەکە بە یەکلاکەرەوە بەردەوام دەبێت و بەبێ بەشداری ڕاستەقینەی ئەوان، گەشەپێدانی بەردەوام ناتوانرێت.

هەورامان کە بە شوێن یان سەرچاوەی خۆر لێکدراوەتەوە، میراتێکی زیندووە لە پەیوەندی قووڵی نێوان مرۆڤ و سروشت؛ میراتێک کە ژیانی کۆن و جۆرێک لە بیرکردنەوە و شێوازی ژیان و هەڵوێستی کولتووری بیردەخاتەوە کە پاراستنی سروشت بە بەشێک لە ناسنامەی بەکۆمەڵ دەزانی. درێژەدان بە ژیانی ئەمڕۆی هەورامان دەرئەنجامی ئەم بیرکردنەوە و کولتوورە و دوورکەوتنەوە لێی دەبێتە هۆی قەیرانی ژینگەیی و کولتووری و کۆمەڵایەتی.

دیمەنی کولتووری هەورامان دەتوانێت مۆدێلێک بێت بۆ ناوچەکانی دیکەی وڵات؛ مۆدێلێک کە نیشان دەدات کە گەشەپێدان کاتؽک بەردەوام دەبێت کە لەسەر بنەمای تێگەیشتنێکی قووڵ لە کولتوری ڕەسەن و بەشداریکردنی خەڵکی ناوچەکە و ڕێزگرتن لە سروشت بێت. ئەم میراتە گرانبەهایە نەک هەر ئاسەوارێکی ڕابردووە، بەڵکو ڕێنیشاندەرێکی ڕوونە بۆ داهاتوو.