در شرایطی که بسیاری از بیماریهای تنفسی منشأ ویروسی دارند، فشار بیماران و گاهی نبود زمان کافی برای معاینه دقیق و عدم آگاهی پزشکان منجر به تجویز آنتیبیوتیک حتی در موارد غیرضروری میشود.
روز ۱۸ تا ۲۴ نوامبر(۲۷ آبان تا ۳ آذر) هفته جهانی آگاه سازی از مقاومت ضدمیکروبی نامگذاری شده است. مقاومت ضدمیکروبی در دهه اخیر بهسرعت از یک هشدار علمی به یک خطر فزاینده فراگیر تبدیل شده است؛ خطری که مرزهای پزشکی را پشت سر گذاشته و سلامت انسان، امنیت غذایی، اقتصاد و محیطزیست را تحت تأثیر قرار داده است. این پدیده زمانی رخ میدهد که میکروارگانیسمها نظیر باکتریها، ویروسها و قارچها در برابر داروهایی که برای نابودی یا مهار رشد آنها استفاده میشود، مقاوم میگردند. نتیجه آن است که عفونتها سختتر درمان میشوند، مدت بستری بیماران افزایش مییابد و در مواردی، عفونتهای ساده به تهدیدی برای جان بیمار تبدیل میشوند.
بر اساس گزارش سرپرست گروه ارزیابی فناوری سلامت و مطالعات اقتصادی سازمان غذا و دارو، میزان مصرف آنتیبیوتیک در ایران حدود سهونیم برابر میانگین جهانی است. ایران در بین ۶۵ کشور مورد ارزیابی، رتبه نخست مصرف آنتیبیوتیکها را به خود اختصاص داده است؛ آماری که نشاندهنده یک چالش جدی در نظام سلامت کشور است و زنگ خطر برای آینده سلامت عمومی محسوب میشود.
ریشههای ساختاری و فرهنگی مصرف بیرویه آنتیبیوتیک در ایران
مصرف بالای آنتیبیوتیک تنها یک مشکل پزشکی نیست؛ بلکه بازتابدهنده ترکیبی از مسائل فرهنگی، ساختاری، آموزشی و مدیریتی است. عوامل متعددی در شکلگیری این وضعیت نقش دارند:.
۱. تجویزهای غیرمنطقی:
در شرایطی که بسیاری از بیماریهای تنفسی منشأ ویروسی دارند، فشار بیماران و گاهی نبود زمان کافی برای معاینه دقیق و عدم آگاهی پزشکان منجر به تجویز آنتیبیوتیک حتی در موارد غیرضروری میشود.
۲. مصرف خودسرانه:
دسترسی آسان به داروخانهها و فروش آنتیبیوتیک بدون نسخه باعث شده بسیاری از مردم در مواجهه با تب، گلودرد یا سرماخوردگی، بدون مشورت پزشکی آنتیبیوتیک دریافت کنند؛ روشی که تنها میکروبها را مقاومتر میکند.
۳. ضعف در نظام نظارتی و پایشی:
نبود یک سامانه کارآمد برای پایش الگوهای تجویز، مصرف و مقاومت میکروبی موجب شده است که بسیاری از موارد مصرف بیرویه شناسایی و اصلاح نشوند.
۴. کمبود آگاهی عمومی نسبت به مقاومت ضد میکروبی:
بخش قابلتوجهی از مردم خطرات مصرف نادرست یا ناقص آنتیبیوتیک را نمیدانند و تصور میکنند این داروها «بیضرر» یا راهحل سریع برای هر نوع بیماری هستند.
۵. فرهنگ تقاضا محور درمان: بسیاری از بیماران هنگام مراجعه به پزشک انتظار دریافت دارو دارند و در صورت عدم تجویز آنتیبیوتیک، تصور میکنند درمان ناقص بوده یا پزشک کار خاصی انجام نداده است.
پیامدهای گسترده مقاومت ضدمیکروبی
سازمان جهانی بهداشت با انتخاب شعار «اکنون اقدام کنید» برای هفته آگاهیبخشی جهانی، تأکید میکند که مقاومت ضدمیکروبی یک تهدید مربوط به آینده نیست؛ همین امروز زندگی هزاران نفر را تحت تأثیر قرار میدهد. مهمترین پیامدهای آن عبارتاند از:
۱. کاهش کارایی داروهای مؤثر:
داروهایی که سالها پایه اصلی درمان عفونتها بودند، دیگر اثر سابق را ندارند.
۲. افزایش مدت بستری و هزینههای درمان: بیماران نیاز به داروهای گرانتر و درمانهای طولانیتر پیدا میکنند.
۳. افزایش مرگومیر در اثر عفونتهای قابل درمان:
عفونتهایی که روزگاری با یک دوره کوتاه آنتیبیوتیک درمان میشدند، اکنون میتوانند کشنده باشند.
۴. تهدید امنیت غذایی: استفاده بیرویه از آنتیبیوتیک در دامپروری و طیور، میتواند با انتقال مقاومت به چرخه غذایی، سلامت جامعه را در معرض خطر قرار دهد.
۵. آلودگی محیطزیست: پسماندهای دارویی، فاضلاب بیمارستانی و بقایای آنتیبیوتیک در کشاورزی به گسترش میکروبهای مقاوم کمک میکنند.
برای کنترل روند رو به رشد مقاومت ضدمیکروبی آنتیبیوتیکها در کشور نیاز به تغییراتی اساسی در سه حوزه سیاستگذاری، فرهنگ سلامت و ساختارهای نظارتی در کشور است. اجرای یک رویکرد جامع که سلامت انسان، دام و محیطزیست را بهصورت یکپارچه بررسی میکند، ضرورتی اجتنابناپذیر است.
اقدامات اساسی پیشنهادی
۱. تقویت و تکمیل نظام نسخهنویسی الکترونیک و نظارت هوشمند بر تجویز دارو
۲. ممنوعیت قطعی فروش آنتیبیوتیک بدون نسخه
۳. آموزش فراگیر جامعه درباره خطرات مصرف خودسرانه داروها
۴. پایش الگوهای مقاومت میکروبی در بیمارستانها، دامداریها و مراکز درمانی
۵. استفاده از سیاستهای تشویقی و تنبیهی برای مدیریت تجویز منطقی آنتیبیوتیک
۷. ارتقای مدیریت پسماندهای دارویی و بیمارستانی
۸. سرمایهگذاری در توسعه داروهای جدید و تقویت پژوهشهای مرتبط
۹. ترویج آگاهی میان دانشجویان علوم پزشکی و کادر سلامت درباره تجویز منطقی دارو
آدرس کوتاه خبر: