مراکز درمان نگه‌دارنده با متادون، راه نجات یا چرخه تکرار اعتیاد؟

روژان‌پرس: اعتیاد به مواد افیونی به‌عنوان یکی از معضلات در حوزه بهداشت عمومی و اجتماعی کشور، ضرورت اتخاذ رویکردهای علمی و برنامه‌ریزی‌شده درزمینهٔ پیشگیری، درمان و کاهش آسیب‌های ناشی از آن را بیش‌ازپیش آشکار ساخته است. در این میان، مراکز درمان نگه‌دارنده با متادون (Methadone Maintenance Treatment) یا MMT به‌عنوان یکی از راهکارهای اصلی در حوزه درمان اعتیاد به مواد افیونی، جایگاه ویژه‌ای یافته‌اند. این مراکز که فعالیت آن‌ها به‌صورت سرپایی و تحت نظارت وزارت بهداشت انجام می‌شود، باهدف کاهش آسیب‌های ناشی از مصرف مواد مخدر، بهبود کیفیت زندگی بیماران و بازگرداندن آنان به زندگی عادی، از متادون به‌عنوان داروی جایگزین استفاده می‌کنند.

فرایند درمان در این مراکز به‌گونه‌ای طراحی‌شده است که بیمار تحت نظر مستقیم پزشک قرارگرفته و میزان مصرف متادون به‌صورت تدریجی و کنترل‌شده کاهش می‌یابد. این روش سبب می‌شود فرد بدون تجربه عوارض شدید ترک ناگهانی، به‌مرور از وابستگی به مواد افیونی فاصله بگیرد. افزون بر تجویز دارو، ارائه خدمات مشاوره‌ای و روان‌درمانی نیز بخش جدایی‌ناپذیر فعالیت این مراکز است تا بیماران نه‌تنها ازنظر جسمی، بلکه ازنظر روانی و اجتماعی نیز توانایی بازگشت به یک زندگی سالم را پیدا کنند.

بر اساس آمار موجود، در حال حاضر بیش از ۹ هزار مرکز درمان سوءمصرف مواد در کشور فعالیت دارند که مجوز آن‌ها از سوی وزارت بهداشت صادرشده است. این مراکز با کمپ‌های ترک اعتیاد وابسته به سازمان بهزیستی تفاوت ساختاری و عملکردی دارند و عمدتاً بر درمان نگه‌دارنده با متادون تمرکز دارند. میزان مصرف سالانه متادون در کشور بین ۳۰ تا ۳۵ تن برآورد می‌شود، درحالی‌که کل مصرف جهانی حدود ۶۰ تن است. این آمار نشان می‌دهد ایران سهم قابل‌توجهی از مصرف جهانی این دارو را به خود اختصاص داده است. درعین‌حال، نیاز واقعی مراکز درمانی کشور به ماده اولیه متادون حدود ۲۶ تن است، اما میزان تولید داخلی از ۴۰ تن فراتر رفته و مازاد آن بنا بر مجوزهای رسمی به کشورهایی مانند افغانستان و پاکستان صادر می‌شود. متأسفانه بخشی از این تولید مازاد، به دلایل گوناگون، سر از بازار سیاه درآورده و در خارج از چرخه قانونی مصرف می‌شود که این امر نگرانی‌های جدی در خصوص سوء‌استفاده و نشت دارو ایجاد کرده است.

یکی از چالش‌های مهم در این حوزه، تمرکز اختیار توزیع متادون در دست پزشکان مراکز MMT است. این وضعیت در برخی موارد بستر سوءاستفاده و فروش غیرقانونی دارو را فراهم ساخته و حتی منجر به ورود متادون به بازار آزادشده است. متخصصان امور بر این باورند که فرآیند توزیع باید اصلاح شود و دارو تنها از طریق داروخانه‌های مجاز و تحت نظارت مستقیم داروسازان در اختیار بیماران قرار گیرد. این اقدام می‌تواند ضمن جلوگیری از نشت دارو، شفافیت و مسئولیت‌پذیری بیشتری در نظام توزیع ایجاد کند.

از دیگر آسیب‌های موجود در عملکرد مراکز MMT، غلبه رویکرد دارومحور بر خدمات مشاوره‌ای و روان‌درمانی است. درحالی‌که ماهیت درمان اعتیاد، ترکیبی از مداخلات دارویی، روانی و اجتماعی است، در برخی مراکز تمرکز اصلی بر تجویز و تحویل متادون قرارگرفته و به مقوله‌هایی همچون برگزاری کارگاه‌های مهارت‌آموزی، مشاوره فردی و گروهی و توانمندسازی بیماران توجه کافی نمی‌شود. این غفلت باعث می‌شود بسیاری از بیماران پس از مدتی مجدداً به چرخه اعتیاد بازگردند و حتی برخی به‌عنوان معتاد متجاهر وارد فرآیندهای قضایی و کیفری شوند.

نقش پیشگیری در کاهش نرخ اعتیاد و کاهش نیاز به درمان، غیرقابل انکار است. نخستین گام در مسیر پیشگیری، آموزش و آگاهی‌بخشی هدفمند و مستمر به گروه‌های در معرض خطر، به‌ویژه نوجوانان و جوانان است. ضروری است وزارت آموزش و پرورش با همکاری وزارت بهداشت، امکان ارائه آموزش‌های جامع درزمینهٔ خطرات مصرف مواد مخدر و راهکارهای مقابله با آن را در مدارس فراهم آورد. این آموزش‌ها باید به‌صورت علمی، جذاب و متناسب با گروه سنی مخاطبان طراحی‌شده و باهدف تقویت مهارت‌های زندگی، افزایش خودآگاهی و ایجاد نگرش منفی نسبت به مصرف مواد ارائه شود.

درمجموع، مراکز درمان نگه‌دارنده با متادون به‌عنوان یکی از ابزارهای کلیدی در کاهش آسیب‌های ناشی از اعتیاد، نیازمند اصلاحات و تقویت جدی در ساختار، فرآیندها و خدمات خود هستند. اصلاح نظام توزیع متادون، افزایش سهم مشاوره و روان‌درمانی در برنامه‌های درمانی، ارتقای نظارت بر عملکرد مراکز و اجرای گسترده برنامه‌های پیشگیری و آموزش در سطح جامعه، می‌تواند اثربخشی این مراکز را به میزان قابل‌توجهی افزایش دهد و گامی مهم در جهت کنترل و کاهش معضل اعتیاد در کشور باشد.