مەلاقاسمی پایگەلان زنارێک لە زانایی و شاکۆیێ لە جوانی

سنجین و گریانمێرد و وەزە قاڵاوێ وخۆڕان و شێخەڵە شانازی پێوە دەکەن و لەگەڵ هەر کزەباییەک کۆڕی مریەم و کەلامە سیاوە و لەخامگیر و ئۆڵاخەجان تا بێداخە و گۆلبەنن و توەنە قنجەو توەنە سوورە و هێشەدەرە یادی دەکەن و دەسنووسەکانی هۆنەری لێ هەڵدەورێ و جوانی ئەنوێنی. نووسینەکانی، کوڕەمریەم هەموو بەیانیەک بەرامەی شنەیەک دەنێرێته پای گوڵان و تێر تێر ڕادەمووسی بێشکەی کۆنەمەزارێ وا هەزار شێعری تێیا نووستووە.

ئەمجارەش  دڵمان بە ئەڤینێ ئاوپرژێن ئەکەین و ژاوەرۆ دەکەینە خانەخۆیێ بۆ حەسانەوەی خەیاڵی یاخی و لەگەڵ شەونمی  گوڵزەماقێ لە گۆڕستانێ مەلاقاسمی پایگەلان، چەند فرمێسکێ هەڵدەوەرێنین و یادێک دەکەین له پیرێکی ئاگا و ژیرێکی کەمتر ناسراو.

کەتینوویەتی بە هانە خێوارو  هانە زەلاوە و هانە سەردە و  هانەو سنجرخانی هەتا هانەو عەزیزی وهانەو مزگی و هانە کارێز وهانە مەراو هانە مەحمووئاغا شکاندووە و تاسەیشی لە کیفکان و بەنەن وهێشارا.

لە ناوچەی هەوراماندا مەلاقاسم ناوەکان زۆر بوونە و زۆربەشیان کەسایەتیگەلێکی زانا وناودار هاتوونەتە هەژمار و تا بەئەمڕۆش لێکۆڵینەوەی جێدی تر بەداخەوە لەسەریان نەکراوەو بگرە زۆرجاریش شێعری مەلاقاسمی ئاوایەکی تر بە ناوی مەلاقاسمی ئاوایەکی تر ناوی لێبرابێ.

بەڵام مەلاقاسمی گەورە هەر خەڵکی ئاوایی پایگەلان بووە و مامۆستا بێسارانیش کۆڕێکی بووە بەناوی مەلاقاسم [مەلاقاسمی سێهەم] کە شێعری

مەولام جە سەحەر...

یادی نەمناکی مەیۆ جەسەحەر

جەو پەی مەشانۆ زۆڵف موشک پەروەر

تا کەیلی موشک بۆ ساراو دەشت ودەر..... تاد

یەکێکە لە نموونە شێعرەکانی ئەو مەلاقاسمە.

بەڵام مەلاقاسمی دووهەم کوڕی مامۆستا عەبدۆلحەقە[مەلاقاسمی گەورە(یەکەم) کوڕی عەبدۆلباقی بووە و وەک ئەژدادی مەلاقاسمی دووهەم هاتووەتە هەژمار] و ئەمەش کورتەیەکە لە ژیاننامەی مەلاقاسمی دووهەم:ناسراو بە مەلاقاسمی پایگەلانی

ەبدۆلحەق کوڕی عەبدۆلڕەحیم ناسراو بە مەلاقاسم پایگەلانی لە ئاوایی پایگەلان لەچەمی ژاوەرۆ سەربە شارستانی سەوڵاوا چاوی بەژیان هەڵێناوە

لە بابەتی ساڵ و ڕۆژی کۆچ ولەدایکبوونی بیروڕاکان جیاوازبوونە و بەپێ ئەو ڕێکەوتەی کەلە دوایین لاپەڕەکانی بەرهەمەکانی ئاماژەی پێکردووە، سەردەمی ژیانی ئەم کەسایەتیە دەگەڕێننەوە بۆ ساڵگەلێ لە قەڕنی 13 کۆچی مانگی و هەندێکیش ڕێکەوتی لە دایکبوونی ئەم زانایه دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی 1197ک.م و ڕێکەوتی کۆچی دوایی دەگەڕێننەوە بۆ ساڵی 1259ک.م... بەڵام لە ڕاستیدا لە ڕێکەوتی 1256ک.م کۆچی دوایی کردووە.

هەندێک تر ماوەی ژیانی لە بەینی ساڵەکانی 1180تا 1255ک.مانگیان داناوە و هەندێک تریش ساڵەکانی 1195تا 1200ک.مانگی یا 1195تا 1295ک.م.

وەک وتمان بیروڕاکان جیاوازن سەبارەت بە ڕۆژی لەدایکبوونی دەقێقی و هەندێکتر بە پێشتر لە ساڵی 1180ک.م دەزانن.

مامۆستا مەلاقاسم خوێندنەکانی سەرەتایی هەر لەزێدەکەی خۆیدا تێپەڕکردووە و دوواتر ئەمیش وەک زۆربەی مامۆستایانی ئەوکات، بۆپاراو کردنی باخی زانستی ڕووئەکاتە حۆجرەکانی ناوچەجیاوازەکانی هەورامان و وەک ئەڵێن دواتر له سنە ئیجازەنامەی وەرگرتووە وبۆخزمەتی زیاتر بەخەڵکەکەی  ڕوودەکاتەوە زێدەکەی خۆی و لەوێ ژیانی بەسەرئەبات و خاوەن کچێک بووە بەناوی خاتوون عەینا.

بەدرێژایی تەمەنی شاگردگەلێکی زۆری لێ هەڵکەوتووە نموونە،مەلاعەبدولحەکیم هەجیجی، شیخ محمدجەسیم مەردۆخی[1214ک.م] له شاگردەکانی هاتووەتە ئەژمار و وەک ئەڵێن: میرزاشەریف و مامۆستا موحەممەدساڵحی فەخرۆلعولەما ناسراو بە حەیران[ دەژن، لەساڵی 1311ک.م کۆچی دوایی کردووە ]یش ماوەیێ لە پایگەلان لەخزمەتیانا بوونە.

مامۆستامەلاقاسم یەکێ لەو کەسایەتیه هەرەبەرزانەی نیشتمانە کەبەداخەوە بەو جۆرەی کەشیاوی بێ، نەناسیاوە و  لەحاڵێکدایە کە جیا لەوەی توانیویه خۆی لە بەرگی شاعێرانی کەلاسیکی وڵات جێ بکاتەوە ، کەسایەتیەکی ئایینی پایەبەرزی ناوچەکە هەژمارکراوە و چیرۆکی کەرامات و زۆرێک لە ڕەوشتەسەرەنج ڕاکێشەکانی وێردی زارانە و بەچاوخشان بە دەسنووسەکانیدا ئەوەمان بۆ دەردەکەوێ کە لە پاڵی شێعروهۆنراوەکانیدا وەک خەتتاتێکی بێ وێنە بەرچاو دێت و خاوەن بەرهەمگەلێکی تایبەت و زێڕینن بە دەستخەتی جوانی خۆیان و قورئانی پیرۆزی بە دەستخەتی خۆیان نووسیوەتەوە کە بەشێکی لە کتێبخانەی دەوڵەتی وڵاتی برلینە.

دەسنووسی کتێبی[الکافی فی علمی العروض والقوافی]ی زانای گەورەی کوردکە بە زمانی عەرەبیە وبابەتەکەشی زانستی عەرووز وقافیەیە و بەرهەمی مەلاعەبدۆڵڵای بێتوشیە بەخەتی مەلاقاسم پایگەلانی نوسراوەتەوە.

یەکێ تر لەبەرهەمە بەپێزەکانی ئەم زانایه کە بەرگی شێعر ونەزمی بەباڵایدا دووراندووە کتێبی «تهذیب المنطق و تهذیب الکلام علامە تفتازانی»ە و زۆرێک لە ئەحادیسی بۆخاری بە دەسخەتی خۆی پەراوێزی بۆ نووسیوە و وەک ئەڵێن لە کتێبخانەی تایبەتی «سیدمحمد شیخ الاسلام سنندجی»و ڕێکەوتێ کە لە سەری تۆمار کراوە گەڕاوەتەوە بۆ ساڵەکانی 1250ک.مانگی ولە بەرهەمێکی تریدا بەرگێ لە کتێبی جەمعۆلجەوامێعی نووسیوەتەوە بە دەستخەتی خۆی و ئەم نووسینەی لە  بەشی دوایینی دەقەکە هاوردووە:

«وکنت فی ایام التسوید علی قدم التغرب راجیا منه تعالی التقرب الی عمیم الطافة والأمان من سخطه بإسعافه وأنا المئلوث بأکدار الأمانی قاسم الپایگلانی وصلی الله تعالی وسلم، علی الفخر الأتم فی تاریخ 1246»

لەیەکێ تر لە دەسنووسەکانیدا کە لەبۆاری سەرفدایه ئەم ڕێکەوتەی پێوە نووسراوە:

«کتبه القاسم بمداد لا یجری و قلم لا یسری سنة 1215 من الهجرة»

وەک ئەڵێن بەچاوخشان بە جۆری قاقەز و دەواتەکانی ئەودەم سلمێنەری ئەوە بووە کە مەولاناقاسم لەو ڕێکەوتەدا قوتابیەک بووە وڕەنگە بە مەزەندە تەمەنی لەوکاتەدا 15تا 20ساڵ بووبێ.

مەولاناقاسم پایگەلانی جیا لە زمانی دایکی شارەزایەکی تەواوی بەسەر زمانەکانی فارسی و عەرەبیدا بووە و شێعرگەل ونووسینگەلێکی تایبەتی لە پەراوێزی کتێبگەلی ئۆسووڵ نووسیوە[ابیاتی در مسئلە اصولی در دارالحرب لیست بدارضمان] وەک ئەڵێ:

«اذا ما تجلت بصبح الجبین ولیل الغدار، مصابا ارافی فقلت: الضمان علیک لما ان تجارب ارواح اهل الامانی فقالت: محیای دار الحروب ومادار حرب بدار ضمان»

لە دیوانی مامۆستا مەولەوی تاوەگۆزی دوبەیتەیەک بە ناوی مەلاقاسمێکەوە لەچاپ دراوە کە مامۆستا مەعدوومی بە پێشوازی ئەو دوبەیتەوە ڕۆیشتووە و دڵنیانین بەڵام ڕەنگە ئەم دوبەیتەش هەر هی مەلاقاسمی پایگەلان بووبێت:

هه‌ر گا من پێکیای  په‌یکانی له‌یل وام

جه بێ  مه‌یلی له‌یل وه‌ته‌ن دو جه‌یل وام

چ باک به‌دی به‌د کارانمه‌ن

چ پروای تانه‌ی ئه‌غیارانمه‌ن   

کە مامۆستا مەولەوی ئاوا بە پێشوازیەوە ڕۆیشتووە:

من که دڵ داییم نه واویلمه‌ن

غه‌رق موتاڵای خاڵ له‌یلمه‌ن

چ باک تانه‌ی ته‌وه‌ن تاومه‌ن

شه‌وق موتاڵای ڕووی کتاومه‌ن

لە یەکێ لە دەسنووسەکانی کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵەکانی 1233ک.م

بەم شێوەیە کۆتایی بە نووسینەوەی ئەو بەرهەمە هێناوە:

«والحمدلله علی الإتمام والصلوة علی محمد وآله، تم في سنة ألف ومأتین وثلاثة وثلاثین بعد الهجرة بید الحقیر قاسم بن عبدالحق الپایگلاني»

کە لەسەر مۆرەکەی نووسراوە «قاسم ۱۲۲۹»

جیا لەم بەرهەمانەش کتێبی»شرح ام البراهین، الاماممحمد بن منصور الهدهدی، عباس بن علی»لە ساڵی 1141ک.م بە دەستخەتی خۆی نووسیوە

لەلاپەڕەی 627ی کتێبی» شاعران کردپارسی گوی سیدعبدالحمید حیرت سجادی»ئاماژە بە دو نموونە شێعری مەلاقاسم کراوەکە گوایێ لە ساڵی 1347لە کتێبخانەی ناوەندی تاران ژمارەی 238،حێکمەت، ئەو دەسنووسانە دۆزاوەتەوە کە چەند بەیازێک بوونە کە یەکیانی له ساڵی 1232ک.م نووسیوە ولە دوایین لاپەڕەکانی  ئەو بەیازەدا دو غەزەڵ بە زمانی فارسی تۆمار کراوەو لەلاپەڕەی 893ی هەمان کتێبدا ئاماژەبەچەند «تەرجیع بەند»ی تری کراوە.

وەک ئاماژەی پێکراوە مەرحووم حێکمەت لەوکاتەدا بەرپرسی بەشێکی ناوەندی ڕۆشەنبیری وڵات بووە کە زەمانێ هاتووە بۆ شاری سنە وەک خەڵاتی ودیاریەک ئەو بەیاز ودەسنووسە تایبەتانەی پێشکەش کراوە و ئەمەش ئەو دوغەزەڵەن:

یارب نگار را چە ملالی دچارشد

کە امروز از نظرگە ما برکنارشد

بگذر نسیم  برسر کویش زما بگو

از ما خطا دید چە دید کە رودر ستارشد

تا روی چون مهت بەحجاب است

ساقیا صهبای عشق درسر ما پرخمارشد

مستان دگر به می ننمایند رغبتی

تاچشم مست تو بە نگه میگسار شد

ازدوریت مجال صبوری کجابود

کزدیدە نور رفت زدل هم قرارشد

ای یار می فروش زما نکتەای نیوش

پوسیدگی بدور جمال تو عارشد

پوشیدن جمال چ نفعت دهد دگر

عشق من وتو برهمە کس آشکارشد

«قاسم»فدای دیدەی مست تومیشود

کزجام عشق توست چنین هوشیارشد.

ئەمەش نموونە غەزەڵێکی تر:

بیا بباغ تماشای اهل سوداکن

بیک نظر دل صد هوشمند شیداکن

دمی بجلوە در آر آن نهال نورس را

بباغ وراغ تو طاوس وکبک رسواکن

تو ای سمنبر من در چمن بیا بگذر

دل گرفتەی مارا بەعشوەای واکن

بیا دمی بەدبستان عاشقان جانا

زباولا برهان جملە محوبالاکن

زدود سینەی ما آفتاب گشتە پنهان

بیا ورحم براین دود سینە ماکن

چوگل بطرف چمن خیمە زد بگاە بهار

نهان بە خانە بس ای دوست میل صحراکن

بطرف بام تو هرشام کبک وش بخرام

زشور ولولە غوغای حشربرپاکن

تفقدی کن و یک بار جلوەی بنما

بە عمق سینەی «قاسم» همیشه ماوا کن.

بەڵام بەپێی دەسنووسێ کە دۆزراوەتەوە مەلاقاسمی پایگەلان لە ساڵی 1256کۆچی مانگی، کۆچی دووایی کردووە و لە

زیارەتەڵانێ لە ئاوایی پایگەلان کە ئەمڕۆکەش بە زیارەتەڵانی مەلاقاسم بەناوبانگە وخەڵکی ناوچەکە وەک شوێنێکی پیرۆز ناوی لێدەبەن نێژراوە.

سەرچاوەکان: کتێبی بابامەردۆخ ڕۆحانی تاریخ مەشاهیر کوردئینتشارات سنەو

کتێبی شاعێران کوردپارسی گوی،حیرت سجادی ودەقێکی  فارسی بڵاوکراوە

لاپەڕەی 492بەرگی یەکەمی کتێبی مێژووی وێژەی کوردی، سدێق بۆرەکەیی،سەفی زادە

لاپەڕەی 627ی کتێبی شاعێران کردپارسی گوی، سیدعبدالحمید حیرت سجادی و هەروەها کاناڵی گەنجینەی دەستنووسی زانایانی کورد، بەڕێز تاریق یارئەحمەدی کە پێشتر خۆیان وێنەی چەند دەسنووسێکیان ناردبوو بۆمان.

وێنەکان لەتۆڕەکۆمەڵایەتیەکان وەرگیراوە

سپاس بۆ وێنەگرەکەی