باشماق؛ از گذرگاه مرزی تا دروازه دیپلماسی فرهنگی

هر سال با نزدیک شدن به اربعین حسینی، مرز بین‌المللی باشماق مریوان رونقی دوباره می‌گیرد. هزاران زائر از استان‌های مختلف کشور، این گذرگاه را برای عزیمت به عتبات عالیات انتخاب می‌کنند؛ انتخابی که بی دلیل نیست؛ امنیت پایدار، آب‌وهوای خنک در اوج روزهای گرم تابستان، نظم در خدمت‌رسانی موکب‌ها و مهمان‌نوازی مردم کردستان، باشماق را به یکی از مطلوب‌ترین مرزهای کشور تبدیل کرده است.

امسال نیز استاندار کردستان از آمادگی کامل استان برای پنجمین سال متوالی تردد زائران از مرز باشماق خبر داده و گفته است با تکمیل بخشی از زیرساخت‌ها، استقرار بیش از ۸۰ موکب، فراهم شدن امکان اسکان هزاران زائر و تفکیک مسیر تردد بازرگانان و زائران، کردستان آماده میزبانی از خیل مشتاقان اربعین است.

این خبر، در نگاه نخست، تنها گزارشی از آمادگی یک استان مرزی برای میزبانی از زائران است؛ اما در پس این رویداد، ظرفیتی نهفته که اگر با نگاهی توسعه‌محور دیده شود، می‌تواند آثار آن بسیار فراتر از چند کاروان زیارتی باشد.

واقعیت این است که باشماق در این رویداد مذهبی به ویترین کردستان تبدیل می‌شود؛ صدها هزار نفر از اقصی نقاط ایران از این استان عبور می‌کنند، با مردم آن روبه‌رو می‌شوند، در شهرهای آن توقف می‌کنند، از خدمات آن بهره می‌برند و تصویری واقعی از کردستان را با خود به خانه می‌برند و از این رهگذر بزرگ‌ترین فرصت‌ دیپلماسی فرهنگی برای کردستان فراهم می‌شود. وقتی زائری امنیت، آرامش، نظم، مهمان‌نوازی و فرهنگ غنی مردم کردستان را از نزدیک می‌بیند، تصویری که سال‌ها ممکن است از طریق روایت‌های جهت‌دار برخی تریبون‌داران در ذهن او شکل گرفته باشد، جای خود را به واقعیتی انکارناپذیر می‌دهد؛ این تجربه، سرمایه‌ای است که هیچ کمپین تبلیغاتی نمی‌تواند جایگزین آن شود.

کردستان علاوه بر فقر و فلاکت ناشی از تورم بالا و بیکاری، سال‌هاست از دو نوع روایت ناعادلانه رنج می‌برد؛ از یک سو روایت‌هایی که این استان را صرفاً با مسائل امنیتی معرفی کرده‌اند و از سوی دیگر، روایت‌هایی که تلاش کرده‌اند هویت مردم کردستان را در تقابل با هویت ملی و دینی ایران تعریف کنند. هر دو روایت، ظلمی مضاعف در حق مردم کردستان و ایران است. اربعین می‌تواند این ذهنیت منفی و ساختگی را در عمل بی‌اثر کند. 

از همین منظر، پرداختن به جابجایی مسافران نه تبلیغ یک مذهب و نه نادیده گرفتن تنوع مذهبی است؛ بلکه پرداختن به یکی از مهم‌ترین رویدادهای اجتماعی، اقتصادی و گردشگری غرب کشور است. اگر صدها هزار نفر از یک مسیر عبور می‌کنند، اگر زیرساخت‌های استان توسعه می‌یابد، اگر بازارهای محلی رونق می‌گیرند، اگر اقامتگاه‌ها، حمل‌ونقل، خدمات، صنایع‌دستی و تولیدات بومی از این تردد منتفع می‌شوند، این موضوع پیش از آنکه صرفاً مذهبی باشد، یک مسئله توسعه‌ای است، کمک به درآمد و معیشت مردم و رونق بازار و کسب و کار است.

هیچ‌کس نمی‌تواند انکار کند که اربعین بزرگ‌ترین جابه‌جایی انسانی منطقه است. همان‌گونه که استان‌های مختلف کشور از این رویداد برای رونق اقتصاد محلی، توسعه زیرساخت‌ها و معرفی ظرفیت‌های خود بهره می‌برند، کردستان نیز حق دارد از این فرصت برای توسعه استفاده کند. این تصویر واقعی، بسیار مؤثرتر از صدها گزارش و مستند، ذهنیت‌های نادرست را اصلاح می‌کند؛ به همین دلیل، اربعین را باید فرصتی برای اصلاح تصویر کردستان نیز دانست. سال‌هاست که این استان قربانی کلیشه‌ها و روایت‌های افراطی از دو سو شده است. نگاه‌های افراطی معمولاً هر پدیده اجتماعی را از دریچه تقابل‌های سیاسی و هویتی می‌بینند؛ در حالی که توسعه، زبان دیگری دارد. برای توسعه استان، هر ظرفیتی که بتواند به رونق اقتصاد، افزایش رفت‌وآمد، معرفی توانمندی‌ها و تقویت همگرایی ملی کمک کند، یک فرصت است؛ خواه یک نمایشگاه بین‌المللی باشد، خواه جشنواره فرهنگی و خواه راهپیمایی بزرگ اربعین.

کردستان برای توسعه، نه از هویت خود عبور می‌کند و نه از فرصت‌هایش. هر رویدادی که بتواند سرمایه، گردشگر، امنیت روانی، شناخت متقابل و رونق اقتصادی را به این استان بیاورد، شایسته مطالعه، تحلیل و بهره‌برداری است. اربعین را باید از همین منظر نگاه کرد، اربعین، پیش از آنکه صرفاً یک مناسک مذهبی باشد، یک ظرفیت ملی برای توسعه است؛ ظرفیتی که می‌توان آن را در خدمت مردم کردستان قرار داد، بی‌آنکه به هویت متکثر، فرهنگ غنی و باورهای گوناگون این سرزمین آسیبی برسد.

در کنار این موضوع، نباید از ظرفیت برندسازی استان غافل شد. امروز رقابت میان استان‌ها تنها بر سر جذب سرمایه نیست؛ بلکه بر سر ساختن یک تصویر مثبت و ماندگار در ذهن افکار عمومی است. باشماق می‌تواند به ویترین این تصویر تبدیل شود. معرفی دریاچه زریوار، زیبایی‌های هورامان، بازارهای مرزی، صنایع‌دستی، خوراک محلی، موسیقی و فرهنگ کردی در کنار خدمات‌رسانی به زائران، می‌تواند کردستان را از یک مسیر عبوری به یک مقصد گردشگری تبدیل کند.

گردشگری مذهبی نیز در جهان امروز تنها به زیارت محدود نیست بسیاری از کشورها و مناطق، از حضور زائران برای معرفی میراث فرهنگی، توسعه گردشگری، جذب سرمایه و ایجاد اشتغال استفاده می‌کنند.

از سوی دیگر، زیرساخت‌هایی که برای اربعین ایجاد می‌شود، پس از پایان این رویداد نیز در خدمت مردم استان باقی می‌ماند؛ از بهبود راه‌ها و خدمات مرزی گرفته تا توسعه امکانات اقامتی، حمل‌ونقل و خدمات شهری. این زیرساخت‌ها سرمایه‌هایی هستند که در تمام طول سال به اقتصاد و گردشگری استان کمک خواهند کرد.

شاید مهم‌ترین پیام اربعین برای کردستان همین باشد؛ اینکه توسعه، گاهی از دل فرصت‌هایی آغاز می‌شود که در نگاه نخست فقط یک رویداد مذهبی به نظر می‌رسند، اما با نگاهی عمیق‌تر، می‌توانند پلی برای گفت‌وگو، شناخت متقابل، همگرایی ملی و رونق اقتصادی باشند. باشماق امروز فقط دروازه خروج زائران نیست؛ دروازه‌ای است برای ورود نگاه‌های تازه به کردستان؛ نگاه‌هایی که اگر درست مدیریت شوند، می‌توانند بسیاری از سوءبرداشت‌ها را کنار بزنند و آینده‌ای روشن‌تر برای استان رقم بزنند.