فساد؛ جنگ بی‌صدا علیه عدالت و امنیت جهانی/ سید کیهان اسدی

چکیده: فساد به‌عنوان پدیده‌ای ساختاری و شبکه‌ای، بنیان‌های حکمرانی مطلوب، توسعه پایدار، عدالت اجتماعی و اعتماد عمومی را به‌شدت تهدید می‌کند. روز جهانی مبارزه با فساد فرصتی برای مرور وظایف دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی در مقابله با این تهدید مشترک بشر است. این مقاله با رویکرد حقوق بین‌الملل، مفاهیم فساد، اسناد الزام‌آور جهانی به‌ویژه کنوانسیون سازمان ملل متحد علیه فساد، نقش سازمان‌ها و نهادهای ملی و فراملی، آثار فساد بر امنیت ملی و حقوق بشر، تجارب موفق جهانی و راهکارهای عملی مقابله پایدار را تحلیل می‌کند. نتیجه‌گیری تأکید می‌کند که مبارزه با فساد نیازمند اراده سیاسی واقعی، شفافیت نهادی و مشارکت فعال مردم است.

فساد پدیده‌ای نیست که تنها حساب‌های مالی را آلوده کند؛ این جرم پیچیده قدرت را منحرف، عدالت را خاموش و اعتماد مردم به دولت را تخریب می‌کند.

فساد امروزه در بسیاری از کشورها خطری امنیتی تلقی می‌شود؛ زیرا:

• اقتصاد ملی را فلج می‌کند

• موجب نابرابری گسترده می‌شود

• جرایم سازمان‌یافته را تقویت می‌کند

• فاصله دولت و ملت را افزایش می‌دهد

نام‌گذاری ۹ دسامبر / ۱۸ آذر ماه  توسط سازمان ملل متحد(UN)  به‌عنوان روز جهانی مبارزه با فساد در سال ۲۰۰۳ (پس از تصویب کنوانسیون مبارزه با فساد) نشان‌دهنده‌ی عزم جهانی برای مقابله با فساد به عنوان «دشمن خاموش ملت‌ها» است.

۲. تعریف و گستره فساد در حقوق بین‌الملل:

در ادبیات سازمان ملل، فساد هر نوع سوءاستفاده از قدرت عمومی یا خصوصی برای کسب منفعت شخصی است.

دسته فساد: فساد سیاسی/ مصادیق: خرید و فروش آراء، لابی‌گری پنهان، انتصابات مبتنی بر رانت

دسته فساد: فساد اداری/ مصادیق: رشوه، اختلاس، پارتی‌بازی، واسطه‌گری قدرت

دسته فساد: فساد اقتصادی/ مصادیق: پول‌شویی، دستکاری مناقصات، فرار مالیاتی

دسته فساد: فساد اجتماعی/ مصادیق: ترجیح منافع گروهی خاص، تبعیض در دسترسی به حقوق شهروندی

دسته فساد: فساد فرامرزی/ مصادیق: فرار اموال به بانک‌های خارجی، حساب‌های مخفی مقامات

فساد می‌تواند قانونی شود؛ هنگامی که شبکه‌های قدرت، قوانین را به نفع خود تغییر می‌دهند.

 فساد واقعی، همیشه پنهان‌ترین شکل آن است.

۳. پیامدهای فساد بر امنیت، توسعه و حقوق بشر

فساد رابطه مستقیمی با نقض حقوق بشر دارد. وقتی منابع عمومی به جیب عده‌ای خاص می‌رود:

 • حق بر توسعه نقض می‌شود

 • حق بر برابری و فرصت برابر نابود می‌گردد

 • فقر و تبعیض ساختاری تشدید می‌شود

حوزه تاثیر: اقتصادی/ پیامدها: نابودی تولید ملی، تورم ساختاری، فرار سرمایه

حوزه تاثیر: اجتماعی/ پیامدها: سست‌شدن اعتماد عمومی، هنجارشکنی، افزایش جرم

حوزه تاثیر: سیاسی/ پیامدها: کاهش مشروعیت، تضعیف مشارکت مردمی

حوزه تاثیر: امنیتی/ پیامدها: نفوذ باندهای ثروت به تصمیم‌سازی‌های راهبردی

حوزه تاثیر: محیط زیست/ پیامدها : نابودی منابع طبیعی در سایه رانت و قاچاق

فساد نه‌ تنها توسعه را عقب می‌برد؛ بلکه آینده نسل‌ها را نیز می‌دزدد.

۴-۱. کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با فساد (UNCAC)

مهم‌ترین سند جهانی با چهار ستون اصلی:

ستون: پیشگیری/ تکالیف دولتها : شفافیت، دولت الکترونیک، آموزش، نظارت‌های مستقل

ستون: جرم‌انگاری/ تکالیف دولتها : مبارزه کیفری با رشوه، اختلاس، پول‌شویی

ستون: همکاری بین‌المللی/ تکالیف دولتها: استرداد اموال و مجرمان فراری

ستون: استرداد دارایی‌ها / تکالیف دولتها:  بازگرداندن اموال ملت‌ها از حساب‌های خارج

این کنوانسیون اصل مسئولیت مشترک جهانی در مبارزه با فساد را تثبیت کرده است.

 • بانک جهانی وIMF: مشروط‌سازی وام‌ها به اصلاحات زد فاسد

 • گروه ویژه اقدام مالی FATF: مقابله با پول‌شویی

 • اینترپل: تعقیب فراریان مالی

 • سازمان شفافیت بین‌الملل: انتشار شاخص ادراک فساد (CPI)

این سیستم، مبارزه با فساد را از داخلی به جهانی تبدیل کرده است.

پادزهر فساد حکمرانی شفاف است.

۵-۱. تکالیف دولت‌ها :

 • تدوین قوانین جامع ضد فساد

 • ثبت و اعلام دارایی مقامات قبل و بعد از مسئولیت

 • اصلاح نظام مناقصات و قراردادهای دولتی

 • راه‌اندازی سامانه‌های شفافیت و دولت دیجیتال

• از میان بردن تبعیض در اعطای امتیازات اقتصادی

 • استقلال کامل از فشارهای سیاسی

 • برخورد قاطع با مفسدان رده بالا

 • حمایت از افشاگران فساد (Whistleblowers)

۵-۳. رسانه و جامعه مدنی :

 • آزادی مطبوعات در تحقیق و افشاگری

 • آموزش عمومی اخلاق و حقوق شهروندی

 • مشارکت نهادهای مردم‌نهاد در نظارت

 جایی که مردم ساکت شوند، فساد زبان می‌گشاید.

کشور : سنگاپور/ اقدام شاخص : افزایش حقوق کارگزاران + قانون ضد فساد پیشرو/ نتیجه: پاکسازی ادارات دولتی

کشور : دانمارک/ اقدام شاخص : شفافیت کامل هزینه‌های عمومی/  نتیجه: بالاترین اعتماد اجتماعی

کشور : کره جنوبی/ اقدام شاخص : محاکمه مقامات عالی بدون مصونیت/ نتیجه : ارتقای مشروعیت حاکمیت

کشور : رواندا/ اقدام شاخص: حذف نقدی‌سازی خدمات اداری/ نتیجه: کاهش شدید رشوه‌خواری

تمام تجارب نشان می‌دهد مبارزه واقعی از بالا شروع می‌شود، نه از پایین.

 1. گسترش دولت الکترونیک و حذف امضای طلایی

 2. ایجاد سامانه ملی شفافیت قراردادها

 3. تشکیل دادگاه‌های دائم ویژه جرایم اقتصادی با قضات و کارمندان متخصص

 4. رصد هوشمند تراکنش‌های مشکوک با هوش مصنوعی

 5. اجرای نظام جامع تعارض منافع

 6. تقویت دیپلماسی قضایی برای استرداد اموال غارت‌شده

 7. حمایت قانونی از رسانه‌های تحقیقی و افشاگران فساد

 8. مشارکت دانشگاه‌ها در آموزش ضد فساد از مدارس

فساد جرمی علیه ملت‌ها و ضد ارزش‌های عدالت و حاکمیت قانون است.

پیکار با فساد، نه یک انتخاب سیاسی بلکه یک وظیفه قانونی، اخلاقی و ملی است.

روز جهانی مبارزه با فساد یادآوری می‌کند:

امنیت اقتصادی، عدالت اجتماعی و توسعه پایدار بدون پاکدستی امکان‌پذیر نیست.

 1. اجرای کامل تعهدات UNCAC و تقویت قوانین داخلی

 2. دولت الکترونیک و حذف بروکراسی‌های فسادزا

 3. تقویت نظارت مردمی و رسانه‌ای

 4. شفاف‌سازی دارایی مقامات قبل و بعد از مسئولیت

 5. جرم‌انگاری فساد سیاسی و حزبی

 6. استفاده از هوش مصنوعی در کشف شبکه‌های فساد

فساد، خاموش اما مخرب‌تر از جنگ؛ دشمن مشترک بشر که تنها با شفافیت و مشارکت عمومی شکست می‌خورد .

مضافا روز جهانی مبارزه با فساد یادآور این حقیقت بزرگ است:

 هیچ کشوری با فساد نمی‌میرد؛ اما با فساد ادامه حیات نمی‌دهد.

یا فساد را شکست می‌دهیم، یا فساد ملت‌ها را از پا درمی‌ آورد .