خبرنگار، صدای حقیقت در جهان بیرحم قدرت
تحلیل جایگاه خبرنگار در حقوق بینالملل و مسئولیت دولتها
به قلم: سید کیهان اسدی
پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه
چکیده:
۱۷ مرداد، روز خبرنگار، تنها یک بزرگداشت نیست، بلکه یادآور نقش خطیر حقیقتگویی در جهانی است که خشونت، جنگ، سانسور و پروپاگاندا هر لحظه تهدیدی علیه آزادی اطلاعرسانیاند. خبرنگار، سرباز بیسلاح جبهه آگاهی است که باید همزمان از مردم، حقوق بشر، و وجدان عمومی دفاع کند. در این نوشتار، به تحلیل جایگاه خبرنگار در حقوق بینالملل، اسناد بینالمللی مرتبط، وظایف دولتها، نهادهای جهانی، مردم و خود خبرنگاران میپردازم و راهکارهایی برای صیانت از این ستون چهارم دموکراسی ارائه میکنم.
مقدمه : روزی برای حقیقت، قلمی در طوفان
۱۷ مرداد، در سال ۱۳۷۷ سالروز شهادت محمود صارمی، خبرنگار خبرگزاری جمهوری اسلامی در افغانستان، به نام روز خبرنگار نامیده شده است. ( توسط شورای فرهنگ عمومی ) اما این روز، تنها یک تقویم نیست؛ بلکه پرچم برافراشته وجدان بیدار جامعه است. خبرنگار، نهتنها ناظر وقایع، بلکه یکی از عوامل شکلدهنده واقعیت اجتماعی، سیاسی و بینالمللی است. در عصری که دروغ بهسرعت نور منتشر میشود، خبرنگار نگهبان حقیقت است. در این مقاله سعی کرده ام نگاهی حقوقی و بینالمللی به مسئولیت خبرنگاران، دولتها، نهادهای بینالمللی و مردم داشته باشم و اسناد جهانی مرتبط با حفاظت از خبرنگاران را تحلیل میکنم .
۱. خبرنگار در منظومه حقوق بینالملل: صدای عمومی در عرصه جهانی
در حقوق بینالملل، خبرنگار تنها یک حرفه نیست، بلکه حامل حق بنیادین آزادی بیان و جریان آزاد اطلاعات است. حقوق خبرنگاران در اسناد متعددی مورد حمایت قرار گرفته است، از جمله:
الف) اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸)
• ماده ۱۹: «هرکس حق آزادی عقیده و بیان دارد…»
خبرنگاری تجسم عملی ماده ۱۹ است و هرگونه محدودسازی آن، نقض حقوق بنیادین بشر محسوب میشود.
ب) میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (۱۹۶۶)
• ماده ۱۹، بند ۲: «هرکس حق دارد بدون مداخله، اطلاعات و افکار را جستوجو، دریافت و منتشر کند…»
اینجا خبرنگار نهتنها مجاز، بلکه موظف به اطلاعرسانی آزاد و مستقل است.
ج) قطعنامههای شورای حقوق بشر سازمان ملل
شورای حقوق بشر بارها در قطعنامههای خود (بهویژه در سالهای ۲۰۱۲، ۲۰۱۶ و ۲۰۱۹) بر لزوم حمایت حقوقی و فیزیکی از خبرنگاران در مناطق بحرانی تأکید کرده است.
د) کنوانسیونهای ژنو (۱۹۴۹) و پروتکلهای الحاقی
خبرنگاران در مناطق جنگی، مطابق ماده ۷۹ پروتکل اول الحاقی، باید مانند غیرنظامیان از حمایت برخوردار باشند.
۲. مسئولیتهای دولتها: از شعار تا حمایت واقعی
دولتها موظفاند:
• قوانین حمایتی از خبرنگاران تصویب و اجرا کنند.
• امنیت جانی و شغلی خبرنگاران را تضمین کنند، بهویژه در پوشش اعتراضات، فساد، جنگ و خشونت.
• مانع سانسور، بازداشتهای غیرقانونی و سرکوب رسانهای شوند.
• همکاری قضایی در پروندههای قتل یا ناپدید شدن خبرنگاران داشته باشند.
۳. وظایف مردم: حمایت عمومی از صدای خود
مردم در یک جامعه دموکراتیک باید:
• از خبرنگاران مستقل حمایت کنند.
• به جای اعتماد کور به فضای مجازی، به رسانههای حرفهای متکی باشند.
• خبرنگار را شریک اجتماعی بدانند، نه دشمن جناحی.
خبرنگار، آیینه جامعه است؛ شکستن آیینه، چهره زشتی را از بین نمیبرد.
۴. مسئولیت نهادهای بینالمللی و رسانهای
نهادهایی مانند یونسکو، سازمان گزارشگران بدون مرز، شورای حقوق بشر و دادگاه کیفری بینالمللی نقش کلیدی دارند:
• حمایت از خبرنگاران در خطر
• تهیه لیست سیاه کشورهایی که حقوق خبرنگاران را نقض میکنند
• رصد آنلاین سانسور، تهدید و قتل خبرنگاران
• آموزش حرفهای خبرنگاری در مناطق پرتنش
• پیگیری حقوقی در سطح بینالمللی برای مجازات ناقضان حقوق خبرنگاران
۵. مسئولیت خبرنگار: از آزادی تا امانتداری
خبرنگاری تنها فریاد نیست، بلکه امانتداری حقیقت است.
خبرنگاران باید:
• بیطرفی و دقت را رعایت کنند.
• از افشای اطلاعات جعلی، مغرضانه و تحریکآمیز پرهیز کنند.
• از منافع عمومی دفاع کنند، نه منافع سیاسی، اقتصادی یا شخصی.
• امنیت خود و دیگران را در تهیه گزارشها در نظر بگیرند.
۶. خبرنگار در میادین جنگ، انقلاب و بحرانها
خبرنگار در خطوط مقدم نبرد، نه برای کشتن، بلکه برای روایتگری است.
در مناطق جنگی و بحرانی، خبرنگاران مانند سربازان بیسلاح حقیقت هستند.
قتل و بازداشت آنها، جنایت جنگی تلقی میشود ( طبق پروتکلهای ژنو و اساسنامه رم ).
بر اساس گزارش یونسکو، در هر ۴ روز یک خبرنگار در جهان کشته میشود.
۷. ایران و روز خبرنگار: فرصت یا هشدار؟
در ایران، روز خبرنگار فرصتی برای:
• بازنگری در قوانین مرتبط با مطبوعات، جرائم رسانهای، و حمایت حقوقی از خبرنگاران
• بازتعریف رابطه حاکمیت و رسانه بر اساس اعتماد متقابل
• تقویت جایگاه رسانههای مستقل و محلی
• مقابله با خودسانسوری و فشارهای امنیتی غیرقانونی
نتیجهگیری: خبرنگار، وجدان زنده بشریت
خبرنگاران نمایندگان مردماند، نه دشمنان دولتها.
آزادی خبرنگار، نماد سلامت یک جامعه است.
دولتها، مردم، نهادهای بینالمللی و رسانهها باید برای صیانت از خبرنگار همپیمان شوند، چون:
اگر خبرنگار آزاد نباشد، جامعه آزاد نخواهد بود.
پیشنهادات عملی:
1. تصویب قانون حمایت از خبرنگاران مطابق با اسناد بینالمللی
2. ایجاد نهاد مستقل حمایت حقوقی و امنیتی از خبرنگاران در کشور
3. تخصیص بودجه ملی برای آموزش، بیمه و حمایت از خبرنگاران مستقل
4. افزایش همکاری ایران با یونسکو و گزارشگران بدون مرز
5. برگزاری سالانه دادگاه نمادین مردمی برای رسیدگی به خشونت علیه خبرنگاران