شعار روز جهانی سلامت روان؛ دسترسی به خدمات سلامت روان در بحران‌ها و شرایط اضطراری

۱۸ مهر ماه(۱۰ اکتبر) به عنوان روز جهانی سلامت روان نام‌گذاری شده است. سلامت روان یکی از ابعاد مهم سلامت انسان و جامعه است؛ بعدی که بی‌توجهی به آن می‌تواند تمامی ارکان سلامت جسمی، اجتماعی و اقتصادی را متزلزل کند. امروزه بیش از یک میلیارد نفر در جهان از نوعی اختلال روانی رنج می‌برند و افسردگی و اضطراب بیشترین سهم را در میان این اختلالات دارند. این مشکلات نه‌تنها باعث رنج فردی می‌شوند، بلکه یکی از مهم‌ترین علل ناتوانی و کاهش بهره‌وری در جوامع به شمار می‌روند.

در دنیای امروز، عوامل متعددی همچون فقر، بیکاری، جنگ، مشکلات اقتصادی، تغییرات اجتماعی و انواع بلایا سلامت روان را تحت تاثیر قرار می‌دهد. در ایران نیز نتایج مطالعات نشان می‌دهد حدود یک‌چهارم جمعیت کشور در طول سال، حداقل یک اختلال روانی را تجربه می‌کنند و این اختلالات در میان زنان، بیکاران و اقشار کم‌درآمد شیوع بیشتری دارد. پس از همه‌گیری کرونا، مشکلات روانی به‌ویژه اضطراب و افسردگی افزایش یافته و در برخی بررسی‌ها تا ۳۰ درصد مردم علائم اختلالات روانی را گزارش کرده‌اند.

در این میان، سلامت روان در بحران‌ها و شرایط اضطراری از موضوعاتی است که اهمیت آن بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود. بلایای طبیعی مانند زلزله و سیل و بلایای انسان‌ساخت مانند جنگ و مهاجرت اجباری، تنها به آسیب جسمی منجر نمی‌شوند؛ بلکه روان انسان‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهند. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، در مناطق درگیر بحران از هر پنج نفر، یک نفر دچار نوعی اختلال روانی متوسط تا شدید می‌شود، در حالی که در شرایط عادی این رقم نصف آن است. اضطراب، افسردگی، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، پرخاشگری، احساس ناامیدی و مشکلات خواب از جمله پیامدهای روانی شایع در چنین شرایطی هستند.

بلایایی نظیر زلزله بم، سیل گلستان و همه‌گیری کووید-۱۹ نشان داده‌اند که در مدیریت بحران‌ها و شرایط اضطراری معمولاً تمرکز اصلی بر امدادرسانی جسمی است، در حالی که آسیب‌های روانی اگر نادیده گرفته شوند، می‌توانند در درازمدت آثار ناگواری بر افراد و جامعه برجای بگذارند. در شرایط اضطراری، گروه‌هایی مانند کودکان، سالمندان، زنان باردار، بیماران مزمن، نیروهای امدادی و کادر سلامت، از آسیب‌پذیرترین اقشار جامعه هستند و نیاز به حمایت روانی ویژه دارند.

از این‌رو، موضوع دسترسی به خدمات سلامت روان در بحران‌ها و شرایط اضطراری که به‌عنوان شعار امسال روز جهانی سلامت روان از سوی سازمان جهانی بهداشت اعلام شده است، پیامی روشن دارد. سلامت روان باید در مرکز برنامه‌های پاسخ به شرایط اضطراری قرار گیرد، نه در حاشیه آن. ایجاد سیستم‌های پاسخ سریع روانی، اجتماعی، آموزش نیروهای امدادی در زمینه حمایت روانی اولیه، استقرار مشاوران در محل‌های اسکان اضطراری، بهره‌گیری از ظرفیت داوطلبان محلی و ادغام خدمات سلامت روان در مراقبت‌های بهداشتی، از راهکارهای ضروری برای تحقق این هدف است.

بحران‌ها آزمونی بزرگ برای جوامع هستند و سلامت روان نیرویی است که می‌تواند جامعه را در این آزمون پایدار نگه دارد. توجه به سلامت روان، نه فقط به معنای درمان بیماری‌ها، بلکه به معنای پرورش تاب‌آوری، امید و انسجام اجتماعی است. جامعه‌ای که در سخت‌ترین شرایط نیز امکان دسترسی به خدمات سلامت روان را برای همه فراهم کند، جامعه‌ای توانمند، مقاوم و پایدار خواهد بود.

روز جهانی سلامت روان امسال یادآور این پیام است که در هر بحران، در کنار تأمین غذا، آب و سرپناه، باید به ترمیم روح و روان انسان‌ها نیز اندیشید. چرا که بازسازی واقعی جوامع، تنها با بازسازی دل‌ها و ذهن‌های آسیب‌دیده ممکن خواهد بود.