سلامت اجتماعی؛ سرمایه‌ای برای روزهای بحرانی

سلامت اجتماعی نقشی اساسی در شکل‌گیری و تقویت تاب‌آوری جامعه در برابر بحران‌ها ایفا می‌کند. در شرایط بحران، آنچه بیش از امکانات فیزیکی و زیرساختی تعیین‌کننده میزان خسارت و سرعت بازگشت جامعه به وضعیت عادی است، کیفیت روابط اجتماعی، میزان اعتماد عمومی، همبستگی اجتماعی و احساس تعلق افراد به یکدیگر و به جامعه است. جوامعی که از سلامت اجتماعی بالاتری برخوردارند، در مواجهه با بحران‌ها واکنش‌های منسجم‌تر، عقلانی‌تر و همدلانه‌تری نشان می‌دهند و توان بیشتری برای سازگاری، مقابله و بازسازی دارند.

در زمان بحران‌ها شبکه‌های اجتماعی غیررسمی همچون خانواده، همسایگان، گروه‌های محلی و سازمان‌های مردم‌نهاد، نخستین و در دسترس‌ترین منابع حمایت اجتماعی محسوب می‌شوند. وجود پیوندهای اجتماعی قوی و اعتماد متقابل، موجب تسهیل تبادل اطلاعات، کمک‌رسانی داوطلبانه، کاهش اضطراب و افزایش احساس امنیت روانی در میان افراد آسیب‌دیده می‌شود. این حمایت اجتماعی، که از شاخص‌های اصلی سلامت اجتماعی است، نقش حفاظتی مهمی در برابر پیامدهای روانی و اجتماعی بحران‌ها ایفا می‌کند و از فروپاشی روانی و اجتماعی افراد و خانواده‌ها جلوگیری می‌نماید.

سلامت اجتماعی همچنین بر میزان مشارکت‌پذیری و مسئولیت‌پذیری اجتماعی افراد در شرایط بحرانی تأثیر مستقیم دارد. افرادی که احساس تعلق و مسئولیت‌پذیری اجتماعی دارند، در پاسخ به بحران‌ها فعال‌تر عمل می‌کنند، توصیه‌های ایمنی و بهداشتی را بهتر می‌پذیرند و در فرآیند امداد، بازتوانی و بازسازی همکاری مؤثرتری نشان می‌دهند. در مقابل، ضعف سلامت اجتماعی و گسست روابط انسانی می‌تواند به بروز رفتارهای پرخطر، بی‌اعتمادی به نهادهای مسئول، شایعه‌پراکنی، هراس جمعی و نابرابری در دسترسی به منابع امدادی منجر شود؛ عواملی که خود شدت بحران را افزایش می‌دهند.

 ارتقای سلامت اجتماعی به‌منزله سرمایه‌گذاری بلندمدت برای افزایش تاب‌آوری جامعه است. تقویت سرمایه اجتماعی، افزایش عدالت اجتماعی، کاهش فقر و نابرابری، ارتقای اعتماد عمومی و توانمندسازی جوامع محلی، بستر لازم برای مشارکت مؤثر مردم در تمام مراحل چرخه مدیریت بحران از پیشگیری و آمادگی تا پاسخ و بازسازی را فراهم می‌سازد. جامعه‌ای که در آن پیوندهای اجتماعی مستحکم و احساس همبستگی و امید وجود دارد، حتی در سخت‌ترین شرایط نیز توان بازسازی خود را حفظ می‌کند. سلامت اجتماعی نه‌تنها یکی از ابعاد سلامت عمومی، بلکه ستون اصلی تاب‌آوری در برابر بحران‌ها به شمار می‌رود. بی‌توجهی به این بُعد، آسیب‌پذیری جامعه را در برابر بحران‌ها افزایش می‌دهد، در حالی که تقویت آن می‌تواند جامعه را از مرحله صرفاً بقا، به سطحی از پایداری، سازگاری و رشد پس از بحران سوق دهد.