موسیقی زبان پویای ملت‌ها که بدون کلام سخن می‌گوید

یازدهمین جشنواره سراسری بیت و حیران در سردشت از 11 تا 13 آذر ماه 1404 با شرکت 226 اثر و با حضور هنرمندان 20 استان کشور برگزار شد

ادبیات کُردی شامل بخشهای "بیت و باو" قصه‌های منظوم "چیروک" قصه و افسانه، "پندی پیشینیان" "ضرب المثل" "گورانی" (ترانه) مثل و لطیفه است.

 آثار شفاهی یک ملت را در ادبیات، فولکلور می‌گویند. فولکلور هر ملت ریشه در جان و روح آن مردم دارد و آیینه روح آنان است و دربردارنده موضوعات غنی و پربار است. بخش عمده فولکلور کُردی شامل: منظومه‌ها، داستان‌ها و ادبیات دل‌نشین عامیانه این سرزمین است که آیینه زندگی مردم در گذشته و مظهر زنده ذوق و احساسات آنان است. فولکلور کُردی فقط یک هنر نیست بلکه حافظه جمعی و فرهنگی مردمی است که قرن‌ها تاریخ خود را در دل شعر و موسیقی حفظ کرده¬اند. بیت و حیران دو جلوه از همین روح دیرینه‌اند، یکی زبان موسیقی و دیگری روح عاشقانه زن کُرد.

بیت که اثری شفاهی و فولکلوریک است یکی از مهمترین قالب‌های شعر و موسیقی فولکلور کُردی است که زمان پیدایش آن به دوران فئودالیسم در کوردستان برمی‌گردد. در کنار بیت اصطلاح "چریکه" نیز به‌کار می‌رود و گاهی به جای بیت، بند هم بکار گرفته می‌شد. در بین مردم بیت را به‌صورت "بیت و باو" نیز می‌گفتند ولی امروزه اصطلاح بیت از همه معمول‌تر است. در گویش کرمانجی به آن هوزان و بیت-خوان را هوزان‌وان می‌گویند.  

 آیا بیت شعر است؟ بیت ترکیبی از نظم و نثر و آهنگ و گاه یک مثنوی طولانی است که دربرگیرنده صدها دوبیتی است. از نظر شکل ظاهری، بیتها با اصواتی مانند «های لِ لِ» و «لولو» آغاز می‌شوند هر چند این اصوات معنای خاصی ندارند ولی پیش درآمد بیت هستند.

از عناصر داستانی در زمینه‌های خلاق ادبی است؛ در واقع بیت سند هویت گذشته و حلقه اتصال به دیروز است که معنا و مفهوم آن معنوی است. بیت‌ها دارای ابعاد وسیع و گوناگونی هستد که سینه به سینه و نسل به نسل به خاطر سپرده شده و منتقل شده‌اند. بیان نمادین، قهرمان اسطوره‌وار، شکل روایت‌ها و تاثیرپذیری بیت‌ها آنها را فراتر از افسانه‌ها و حکایات ساده نشان می‌دهد. بیت‌ها حاصل تلاش و خلاقیت فردی خاص نیستند بلکه اثر آفریده شده توسط آن ملت است. بیتها منظومه‌های شفاهی با مضامین اساطیری، حماسی، غنایی، تاریخی، اجتماعی، اخلاقی یا تلفیقی از دو یا چند مضمون هستند که به شیوه‌ی منظوم و آمیخته‌ای از نثر و نظم است. فضای حاکم بر مضمون بیشتر بیت‌های کوردی، تراژیک است. هر بیت شامل داستانی مشخص با آغاز و انجامی معلوم، ترکیبی از نثر و نظم است. در ادبیات کُردی بیت را دست کم در 3 معنا بکار برده‌اند.

1- معنای بسیار عام که شامل همه اجزاء ادبیات شفاهی از جمله لاوک، حیران، بند وقتی بخشی از ترانه-ها و داستان‌های ادب عامه است.

2- معنای نسبتا عام که افزون بر مفهوم خاص خود شامل لاوک و حیران هم می‌شود.

3- به معنای خاص که در آن بیت علیرغم شباهت‌هایش با افسانه و داستان از یک سو و با لاوک و حیران از سوی دیگر ژانر خاص و منحصر به فرد است. مهمترین تفاوت بیت با لاوک و حیران در این است که بیت از نظر مفهومی داستانی را نقل می‌کند در حالیکه جنبه داستانی لاوک و حیران کوتاهتر است همچنین بیت مانند موسیقی ابتدا و انتها دارد در حالیکه لاوک و حیران آوازهای شفاهی با مضامین عاشقانه و بیشتر بر ملودی و آهنگ تاکید دارند.

 از زمانیکه امکان ثبت وقایع فرهنگی و تاریخی وجود نداشت بیت‌خوان‌ها به مثابه حافظه جمعی آن ملت محسوب می‌شدند. بیت‌خوانی بیشتر در فصل زمستان و پاییز و همچنین در شب‌ای ماه رمضان خوانده می‌شد. بیت‌خوان شخصی میان‌سال و خوش‌صدا که با یک دست گوش خود را می‌گرفت و همچنین آواز بیت‌خوان با نوای ساز او همراه است که ساز او معمولا شمشال، بلور، سُرنا و برخی مواقع کمانچه بود. بیت‌خوان با هیجان خاص و کم نظیر، شجاعت دلاوران، زیبایی زیبارویان، زبون نشدن آزادگان، تهاجم و تاراج، ظلم و بیداد، از خودگذشتگی ایثارگران، تلألؤ زیورآلات، وفاداری در عشق، تلاش و عزم در کار، دست خون آلوده ظالم وقتی گرمی اشک و سوز درون را همانند تصویری شفاف برای شنونده تجسم می‌کند و سوار بر بال خیال برای اندک زمانی او را به گذشته می‌برد و از امیدها و آرزوها و ترس‌ها می‌گفت.

بیت‌خوان‌های قدیم، بیتها را به 4 نوع تقسیم می‌کردند: بیت‌های عاشقانه، مانند مم و زین و مهر و وفا، بیت‌های حقیقی که موضوع آنها خداشناسی و مسائل دینی و اخروی است مانند زنبیل‌فروش، بیت‌های مجلسی که در آنها از وقایع تاریخی و جنگ‌ها سخن می‌رود، بیت‌های داوت (رقص)، که درجشن‌های عروسی و رقص خوانده می‌شدند مانند شم و شمزین.

از بیت‌گویان و خوش‌خوانان معروف می‌توان از علی کردار، علی بردشانی، رحمان بکر موکریانی، فقیه طیران و محمد غزالی نام برد.

مضمون بیت‌ها بازتاب روحیات و عواطف و عناصر زندگی مردم کُرد، شیوه معیشت آنان، مشاغل و حرفه‌های محلی، باورها و پندارهای اجتماعی، نوع روابط اجتماعی و جغرافیایی محیط و باورهای دینی است. فضای حاکم بر مضمون بیشتر بیت‌های کُردی تراژیک است و ریشه در تاریخ و جغرافیای مناطق کُردنشین دارد که همواره صحنه جنگ و کشمکش میان قدرت‌های مختلف بوده است.

قهرمان بیت‌ها انسان‌های عادی هستند که نسبت به اطرافیان خود مزیت‌های چندانی ندارند؛ اغلب افراد غیرعادی نیستند که قدرت اعجاب انگیزی داشته باشند، با گرد و غبار به آسمان نمی‌روند، روحشان در شیشه نیست، خود را در کام اژدهای هفت سر نمی‌اندازند، کوهی را به دنبال خود نمی‌کشند و در مقابل با دیوها قرار نمی‌گیرند، ظلم و جادو را باطل نمی‌کنند.

 اگر در جستجوی گویش یکپارچه، پویا و سلیس کُردی هستید بهترین شیوه آن است که بیت‌ها را گردآوری کنیم و نابترین واژه‌ها را که بر زبان ساده‌ترین افراد روستایی جاری‌اند از دل بیتها استخراج کنیم تا بدین طریق ادبیات کُردی تولد دوباره بیابد.

حیران اسم نوعی آواز عاشقانه و لیرک است، هم در بعضی روایت‌ها نام زنی شاعر یا افسانه‌ای که اشعارش به‌صورت بیت‌های تغزلی باقی مانده است. حیران نوعی آواز آزاد (بدون میزان‌بندی دقیق) است که بر پایه‌ی احساس و بیان احوال درونی خوانده می‌شود. یعنی نه مثل ترانه‌های رقص محور با ضرب و وزن مشخص است نه کاملا آزاد، بلکه مثل نفس و بغضِ جاری خواننده حرکت می‌کند. در زبان موسیقایی، این نوع آواز را "مقام حیران" می‌نامند. از ویژگی‌های آن: معمولا با احساس عمیق عشق و دلتنگی همراه است. وزن و آهنگ آن ملایم و غم‌انگیز است. نسبت به بیت، کوتاهتر و غیر روایی‌تر است بیشتر تصنیف احساس است تا روایت داستان. بیشتر جنبه‌ی فردی و شاعرانه دارد نه حماسی. شعرهای حیران معمولا کوتاهند، زبان شعر سرشار از تشبیهات ساده‌ی روستایی: باد، کوه، یار، چشم، دل، کوچ، باران و پاییز است. به‌طور معمول مصرع اول حالت بیان درد یا توصیف دارد و مصرع دوم پاسخ احساسی با تاکید بر اندوه. خواننده‌ی حیران چه مرد باشد چه زن احساس را اصل قرار می‌دهد نه قدرت صدا را. درونمایه‌ی حیران: عشق و دلتنگی، اندوه جدایی یا مرگ یار و نوعی تسلیم عاشقانه به سرنوشت، در واقع حیران شعری نیست برای گریه، بلکه برای سبک کردن دل زخمی است، مثل زمزمه‌ی زنی تنها در غروب کوهستان، وقتی باد از دره می‌گذرد و یاد یار را می‌آورد. به همین دلیل برخی مردم‌شناسان، حیران را «آواز تنهایی زن کُرد» نامیده‌اند چون بسیاری از ریشه‌های آن در تجربه‌ی زنان عشایر و روستایی است که در فراق عزیزانشان می‌خوانده‌اند.

به‌طور کلی، خاستگاه حیران را می‌توان کُردهای سورانی‌زبان به ویژه در منطقه‌ی موکریان، مانند شهرهای مهاباد، سردشت، بوکان، پیرانشهر، سنندج، سقز و در جنوب کردستان عراق شهرهای اربیل، رانیه، سلیمانیه بیش از سایر نقاط شناخت. در کردستان عراق "حیران" به‌صورت ترانه‌های آرام و رمانتیک اجرا می‌شود یعنی نه به‌صورت حماسی مانند (بیت مم و زین) بلکه با لحن درونی و نرم با نی یا ساز تنبور.

جشنواره بیت و حیران سردشت با ارسال 406 اثر با انتخاب 226 اثر برای شرکت در دو بخش رقابتی و جانبی  استارت جشنواره زده شد. مراسم افتتاحیه یازدهمین جشنواره سراسری بیت و حیران با حضور ریباز میرزایی (فرماندار سردشت)، حسن حسن‌زاده (دبیر جشنواره) ناصح بهرام‌بیگی (دبیر اجرایی جشنواره)، محمدرضا سعیدزاده (شهردار سردشت)، علی‌اکبر مرادی، مجتبی قیطاقی، محمدعلی مرآتی، حیدر کاکی، منیره پوری (برگزار کننده جشنواره) و بسیاری از هنرمندان و مسئولان و علاقه‌مندان برگزار شد.

در ادامه مراسم افتتاحیه یازدهمین جشنواره سراسری موسیقی "بیت و حیران" به دعوت رحیم احمدزاده مجری مراسم، ریباز میرزایی فرماندار سردشت پشت تریبون قرار گرفت و در سخنانی ضمن خیرمقدم به مهمانان و استادان موسیقی گفت: جشنواره "بیت و حیران"  امسال می‌تواند نمادی از ترکیب ایران با تنوع قومیتی، مذهبی و فرهنگی باشد که از جای جای میهن عزیزمان در این جشنواره حضور دارند و این نشانه وحدت و یکپارچگی در کشور  است.

وی ادامه داد: امروز گرد هم آمدیم تا با هنر و موسیقی جان تازه‌ای به جامعه و شهروندانمان ببخشیم. وظیفه ما زنده نگه داشتن این هنر موسیقی است که ریشه در گذشته و حوادث اجتماعی و تمدن ما دارد و باید این هنر را به عنوان یک میراث به نسل جوان و بعدی تقدیم کنیم.

فرماندار سردشت تصریح کرد: بسیاری از حوادثی که طی سالهای متمادی بر مردم منطقه سردشت گذشته در اشعار حیران نمایان است و اگر کسی بخواهد با آیین و سنن این منطقه آشنا شود میتواند با گوش دادن به نواهای این استان عزیز تا حدودی زیادی با این فرهنگ آشنا شود.

وی همچنین گفت: از خانم منیره پوری مدیر موسسه شارو که موتور اصلی این جشنواره بودند و نماد شهروندی مسئولیت‌پذیر هستند که از امکاناتشان برای برگزاری چنین حرکت فرهنگی و هنری استفاده کرده‌اند باید تقدیر و تشکر کرد.

ریباز میرزایی فرماندار سردشت افزود: این جشنواره سردشت را می‌توان به عنوان نماد صلح و انسان-دوستی به همگان معرفی کرد.

میرزایی در بخش دیگری از این مراسم در گفتگویی با اشاره به درخواست شرکت‌کنندگان از کشورهای دیگر اظهار کرد: هدف اولیه این جشنواره به‌صورت محلی بود اما امسال سطح داوران و شرکت‌کنندگان در حد کشوری شده و قطعا هدفمان بر این است که برای سال‌های بعد به‌صورت بین‌المللی و با حضور کشورهای منطقه آن را برگزار کنیم، چرا که ما اشتراکات و مناسبات فرهنگی بسیاری با اطراف از جمله کردستان و ترکیه و ارمنستان داریم.

اختتامیه: پایان جشنواره‌ای که از تمام کشور هنرمندان با صدا، فرهنگ و رنگ و قومیت‌های گوناگون را گرد هم آورده بود تا با ساز و صدای خود هنرنمایی کنند.

بخش رقابتی یازدهمین جشنواره موسیقی "بیت و حیران" کار خود را با داوری علی‌اکبر مرادی، اردشیر کامکار، مجتبی قیطاقی، محمدعلی مرآتی و حیدر کاکی آغاز کرد.

در بخش رقابتی 11 موزیسین در شاخه تکنوازی، 7 نفر در شاخه تکنوازی دیوان، 6 نفر در شاخه تکنوازی عود، 8 نفر در شاخه تکنوازی ضرب کُردی، 8 نفر در شاخه تکنوازی دف، 9 نفر در شاخه تکنوازی دو¬تار، 9 نفر در شاخه تکنوازی تنبور، و 68 موزیسین در قالب 9 گروه به رقابت پرداختند.

در بخش جانبی نیز 50 موزیسین در قالب 6 گروه در شاخه گروه نوازی و 45 موزیسین در شاخه‌های تکخوانی، تکنوازی و دو نوازی اجرا داشتند.

در بخش پژوهش جشنواره نیز از 4 عنوان کتاب رونمایی شد و همچنین از استاد خضری قادری که استاد موسیقی و فولکلور بیت و حیران است تجلیل به عمل آمد.

منتخبین جشنواره: از میان گروه‌ها، 7 گروه

 از میان نوازندگان تنبور 5 نفر

از میان نوازندگان دو¬تار 5 نفر

از میان نوازندگان طبل 4 نفر

از میان نوازندگان دف 6 نفر

از میان نوازندگان عود 4 نفر و همچنین در میان خوانندگان 7 نفر رتبه‌های اول و دوم و سوم را کسب کردند.