رودخانه چم سقز؛ زخمی که می‌تواند به فرصت تبدیل شود

رودخانه چم سقز، یکی از عناصر طبیعی مهم در بستر شهر محسوب می‌شود که از مرکز شهر عبور کرده و دارای ظرفیت‌های بالقوه در زمینه‌های زیست‌محیطی، گردشگری، اقتصادی و اجتماعی است اما سال‌هاست نه تنها زینت شهر نیست، بلکه به منبعی از آلودگی و نازیبایی بدل شده است. اما آیا می‌توان این تهدید را به فرصت تبدیل کرد؟

رودخانه‌ی «چم سقز» که روزگاری جریان زندگی در آن جاری بود، امروز به کانالی تبدیل شده که انباشت زباله، رسوبات و فاضلاب، آن را به یکی از معضلات زیست‌محیطی شهر بدل کرده است. بوی نامطبوع آن در فصول گرم، سیمای نازیبای آن در مرکز شهر و خطر سیلاب‌های فصلی، همه از نشانه‌های یک بحران مدیریت‌شده‌ نشده هستند. اما همین رودخانه، اگر نگاه توسعه‌محور و آینده‌نگر به آن شود، می‌تواند به قلب تپنده‌ی تفریح، گردشگری، اقتصاد شهری و حتی هویت سقز تبدیل شود.

در این گزارش، لزوم لایروبی، احیا و تبدیل آن به یک دریاچه مصنوعی به‌همراه ساماندهی حاشیه آن را بررسی می‌کنیم.

ایده‌ی تبدیل بخشی از بستر رودخانه چم سقز به دریاچه‌ای مصنوعی، شاید در نگاه اول بلندپروازانه به نظر برسد، اما در بسیاری از شهرهای جهان، همین ایده‌ها بوده‌اند که به جریان حیات دوباره در بافت‌های فرسوده منجر شده‌اند. اگر این رودخانه لایروبی شود و بستر آن مهندسی گردد، ایجاد یک دریاچه با ظرفیت ذخیره‌سازی، فعالیت‌های آبی و چشم‌انداز زیبا نه تنها ممکن، بلکه ضروری است.

یکی از مهم‌ترین مزایای احیای رودخانه، ساماندهی حاشیه آن است. تصور کنید اطراف رودخانه تبدیل به یک پارک شهری مدرن شود، با مسیرهای پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری، غرفه‌های محلی، کافه‌ها و فضاهای فرهنگی. چنین فضایی می‌تواند به محل تجمع خانواده‌ها، جوانان و گردشگران بدل شود. این یعنی بازگرداندن شهر به مردم.

ایجاد یک دریاچه مصنوعی در محل رودخانه، ضمن بهبود منظر شهری، امکان توسعه فعالیت‌های متنوعی چون قایقرانی، ماهیگیری تفریحی، جشنواره‌های آبی و ایجاد مراکز خدماتی، رفاهی و رستوران‌های ساحلی را فراهم می‌آورد. این تحولات می‌توانند به رشد اشتغال، رونق گردشگری داخلی و تقویت زیرساخت‌های تجاری شهر سقز منجر شوند. به‌ویژه در شرایطی که سقز از ظرفیت‌های مرزی و ترافیک عبوری بالایی برخوردار است، چنین پروژه‌ای می‌تواند به محرکی جدی در اقتصاد محلی تبدیل شود حتی می‌تواند پای گردشگران را از شهرهای اطراف، و حتی مرزهای اقلیم کردستان عراق به سقز باز کند.

رودخانه چم سقز در حال حاضر با انباشت رسوبات، زباله‌های شهری، ورود فاضلاب و رشد بی‌رویه گیاهان مهاجم، عملاً به یک تهدید زیستی تبدیل شده است. لایروبی اصولی رودخانه می‌تواند نخستین گام در احیای اکوسیستم منطقه باشد. افزایش عمق و جریان آب، جلوگیری از سیلاب‌های فصلی، و کاهش بوی نامطبوع و آلودگی‌های خطرناک، از جمله نتایج مستقیم این اقدام خواهد بود.

تجربه بسیاری از شهرهای موفق در ایران و جهان نشان داده است که ساماندهی رودخانه‌ها و فضاهای پیرامونی آن‌ها نه تنها موجب ارتقای کیفیت زیست شهروندان می‌شود، بلکه بستر تعاملات اجتماعی، هویت فرهنگی و نشاط جمعی را نیز فراهم می‌کند. ساخت پیاده‌راه، مسیر دوچرخه‌سواری، فضاهای سبز، بازارچه‌های محلی و آمفی‌تئاترهای روباز در حاشیه این دریاچه، نقش مهمی در بازگرداندن شهر به مردم و مردم به شهر خواهد داشت.

رودخانه چم سقز، به‌جای آنکه تهدیدی برای شهر باشد، می‌تواند به نقطه قوت توسعه پایدار شهری بدل شود. لایروبی آن و تبدیلش به یک دریاچه مصنوعی و سایت گردشگری-تجاری، نه‌تنها نیازمند اراده مدیریتی و حمایت اجتماعی است، بلکه فرصت نادری برای تعریف دوباره‌ی رابطه انسان، طبیعت و شهر در بستر توسعه متوازن است. آینده‌ی سقز می‌تواند از همین رود جاری شود، اگر از امروز برای آن تصمیم بگیریم.