دهوک؛ نقطه تلاقی صلح خاورمیانه

ششمین مجمع صلح و امنیت خاورمیانه (MiPS) با حضور سران عراق در دانشگاه دهوک آغاز شد.

به گزارش خبرگزاری رسمی عراق (واع)، محمد شیاع السودانی، نخست وزیر عراق، مسعود بارزانی رئیس حزب دموکرات کردستان عراق، سیدعمار الحکیم رهبر جریان حکمت ملی و تعدادی از سران این کشور و دیگر کشورهای جهان و صدها تن از سیاست مداران و دیپلمات‌ها در این مجمع حضور دارند.

هدف از برگزاری این مجمع، بررسی درگیری‌ها و چالش‌های جاری در خاورمیانه و ایجاد راه حل‌های درازمدت و تحقق صلح پایدار در منطقه است.

انتظار می‌رود که وضعیت کلی اقلیم کردستان و عراق نیز در این مجمع مورد بررسی قرار گیرد.

ششمین فوروم صلح و امنیت خاورمیانه (MiPS) که از ۱۷ نوامبر ۲۰۲۵ (۲۶ آبان ۱۴۰۴) در دانشگاه آمریکایی کردستان (AUK) در شهر دهوک آغاز شده است سه‌روز ادامه خواهد داشت. این رویداد با شعار «مدیریت بحران‌ها در خاورمیانه جدید»، یکی از مهم‌ترین نشست‌های منطقه‌ای برای ترسیم آینده خاورمیانه است. در دوره ۲۰۲۵ این اجلاس، بیش از ۱۲۰ رهبر دولتی، دیپلمات، دانشگاهی و فعالان اقلیتی از حدود ۲۵ کشور حضور دارند.

اجلاس MiPSاز زمان آغاز در سال ۲۰۱۹، به‌سرعت تبدیل به محوری برای گفت‌وگوی صلح میان بازیگران منطقه‌ای شده است. اولین دوره در نوامبر ۲۰۱۹ با حضور شخصیت‌هایی چون قباد طالبانی، معاون نخست‌وزیر اقلیم و برنارد کوشنر از فرانسه برگزار شد. دوره‌های بعدی نیز هر سال (یا تقریبا سالانه) برگزار شدند. در سال ۲۰۲۱، نشستی سه‌روزه با حضور رؤسای جمهور و نخست‌وزیران عراق و منطقه برگزار شد. در سال ۲۰۲۲ (دوم نوامبر) موضوع «تهدیدات جدید و واقعیت‌های قدیمی» بود. دوره چهارم در نوامبر ۲۰۲۳ با تم «بازسازی، مقاومت و آینده خاورمیانه» برگزار شد و در آن «تغییرات اقلیمی، مهاجرت و امنیت منابع» جزو محورهای کلیدی بودند. پنجمین دوره MiPSهم در نوامبر ۲۰۲۴ در دهوک برگزار شد، با مشارکت آکادمیک جهانی از دانشگاه‌هایی چون هاروارد، کمبریج و اندیشکده‌هایی مانند Atlantic Council.

اما آنچه دوره ششم را متمایز می‌کند، حضور پررنگ‌تر نمایندگان کردهای سوریه (از جمله مظلوم عبدی، فرمانده نیروهای دموکراتیک سوریه) و تمرکز آشکار بر نقش کردها در معماری صلح منطقه‌ای است؛ نکته‌ای که در دوره‌های پیش کمتر به این وضوح دیده شده بود.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های نشست امسال، دعوت از مظلوم عبدی است؛ او به‌عنوان فرمانده کل نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) و یکی از چهره‌های مهم کردهای سوریه در سیاست منطقه‌ای شرکت کرده است. همراه او، الهام احمد، هم‌ رئیس بخش روابط خارجی اداره خودگردان شمال و شرق سوریه، در پنلی درباره وضعیت کردهای سوریه سخنرانی خواهد کرد.

از سوی دیگر، ارکان سیاسی اقلیم کردستان نیز حضوری برجسته دارند؛ مسعود بارزانی، سیاستمدار کهنه کاز و رئیس پارت دموکرات کردستان عراق در افتتاحیه نشست، بر ضرورت قانون‌گرایی، نهادسازی و گفت‌وگوی عملی تأکید کرد. مسرور بارزانی، نخست‌وزیر دولت اقلیم کردستان عراق، نیز در آغاز نشست خواستار «متعهد شدن به راهکارهای عملی» شد.

نیچروان بارزانی، رئیس اقلیم هم دیروز در نشس میپس تأکید کرد که روند صلح ترکیه ـ کردستان کند اما جدی است و به صبر و اراده نیاز دارد.

در میان شرکت‌کنندگان دیگر، نماینده سازمان ملل در عراق، محمد حسان، نیز بر «احترام به هویت ملیت‌ها» و لزوم تضمین حقوق اقوام اقلیتی برای برقراری صلح تأکید کرده است.

چشم‌انداز MiPS ۲۰۲۵ بسیار گسترده‌تر از یک کنفرانس منطقه‌ای صرف است. سازمان‌دهندگان آن را فرصتی برای «مدیریت بحران‌ها» و ترسیم یک مدل جدید همکاری در شرایط پس‌بحران تعریف کرده‌اند. با توجه به حضور نمایندگان کرد سوریه و تأکید بارزانی‌ها، پیام واضحی ارسال می‌شود و آن اینکه صلح خاورمیانه بدون احقاق حقوق منطقه‌ای کردها امکان‌پذیر نیست.

کردها در منطقه خاورمیانه، به ویژه در عراق و سوریه، نقش ژئوپلیتیکی مهمی دارند؛ هم از نظر امنیتی و هم از نظر ساختار قدرت محلی. حضور عبدی در این نشست امکان می‌دهد که صدای کردهای سوریه نه ‌تنها در سطح محلی، بلکه در سطوح بین‌المللی شنیده شود و مطالبات آنها (مثل حضور سیاسی، ادغام نیروهایشان در سازوکارهای رسمی یا خودگردانی بیشتر) به عنوان گزینه‌ای جدی برای آینده بررسی شود.

علاوه بر این، MiPS می‌تواند به بستری برای تقویت دیپلماسی اقلیم کردستان تبدیل شود. وقتی رهبران کردستان به شکلی سیستماتیک میزبان گفت‌وگوهای بین‌المللی می‌شوند، اعتبار دیپلماتیک و نقش منطقه‌ای کردستان پررنگ‌تر می‌شود و فرصت بیشتری برای تأثیرگذاری بر تصمیم‌گیری‌های کلان فراهم می‌آورد.

با این حال، چشم‌انداز MiPS برای تحقق صلح همه‌جانبه منطقه‌ای با موانع جدی همراه است؛ کردها خواستار تعهد عملی‌اند، اما تبدیل گفت‌وگو به سیاست ملموس کار ساده‌ای نیست. هنوز سوال است که شرکت‌کنندگان حاضرند نتیجه نشست را در قالب توافقات قابل اجرا دنبال کنند.

از سوی دیگر برخی دولت‌ها ممکن است با تقویت نقش کردها در فرایند صلح مخالفت کنند، به‌ویژه اگر این به معنای تغییر در ساختار قدرت فعلی باشد. برای نمونه ادغام نیروهای SDF در ساختار دولتی سوریه یکی از گزینه‌های کلیدی است، اما چالش‌های عملی بزرگی که این طرح دارد، نقطه نظرات مختلف گرایش‌های کرد، ترکیه، دمشق و جامعه بین‌المللی است که می‌تواند اختلاف‌برانگیز باشد.

اگر MEPS بتواند تعهدات عملی را به سیاست تبدیل کند، می‌تواند نقطه عطفی در معماری صلح خاورمیانه باشد. با اعتبار بیشتر برای اقلیم کردستان، فرصت برای نقش‌آفرینی واقعی کردها در مدیریت امنیت منطقه‌ای قابل افزایش است. افزودن نمایندگان SDF مانند مظلوم عبدی به مذاکرات، این پیام را دارد که آینده صلح باید چندصدایی باشد و حقوق اقلیت‌ها به‌صورت جدی در آن لحاظ شود.

از سوی دیگر، موفقیت این نشست به معنای ایجاد یک مدل جدید مشارکت در منطقه است؛ مدلی که به جای تمرکز صرف بر دولت‌ها، اقوام محلی، گروه‌های خودگردان و نیروهای نظامی محلی را نیز به‌عنوان بازیگرانی کلیدی در نظر بگیرد. اگر این مدل تثبیت شود، می‌تواند الگویی برای دیگر مناطق بحران‌زده خاورمیانه باشد.

اما تحقق این چشم‌انداز نیازمند اراده سیاسی قوی، صبر و همکاری واقعی است. همان‌گونه که نیچروان بارزانی تأکید دارد، «حل مسأله کردها در ترکیه و سوریه ‌یک‌شبه امکان‌پذیر نیست»؛ این مسیر ممکن است سال‌ها طول بکشد، اما از نگاه کردها، بدون آن، هیچ صلح قابل‌اعتمادی در خاورمیانه شکل نخواهد گرفت.