پاسداشت زاگرس: جلوگیری از فاجعه‌ای خاموش

به یاد شهیدان محیط زیست شهر سنندج،

چیاکو یوسفی‌نژاد، حمید مرادی، خبات امینی

جنگل‌های زاگرس، به عنوان یکی از مهم‌ترین اکوسیستم‌های ایران، نقش حیاتی در حفظ تنوع زیستی، تأمین آب، و تعدیل آب‌وهوا دارند. این جنگل‌ها که بیش از ۴۰ درصد جنگل‌های ایران را تشکیل می‌دهند، در سال‌های اخیر با تهدیدات جدی، به ویژه آتش‌سوزی‌های گسترده، مواجه شده‌اند. بسیاری از این آتش‌سوزی‌ها ناشی از سهل‌انگاری انسان‌ها یا حتی اقدامات عمدی برای تغییر کاربری اراضی است. در این مقاله به بررسی اهمیت حفاظت از جنگل‌های زاگرس، علل آتش‌سوزی‌ها و ارائه راهکارهایی برای پیشگیری از این فاجعه‌ی زیست‌محیطی می‌پردازیم.

جنگل‌های زاگرس با وسعتی حدود ۶ میلیون هکتار، از شمال غرب تا جنوب غرب ایران گسترده شده‌اند و به درستی ریه‌های ایران نامیده شده‌اند. این جنگل‌ها نه‌تنها زیستگاه گونه‌های نادر گیاهی و جانوری هستند، بلکه نقش کلیدی در جذب دی‌اکسید کربن، جلوگیری از فرسایش خاک، و تأمین منابع آب زیرزمینی دارند. بلوط، گونه‌ی غالب این جنگل‌ها، درختانی مقاوم اما با رشد کند هستند که احیای آن‌ها پس از تخریب، دهه‌ها زمان می‌برد.

متأسفانه، در سال‌های اخیر، آتش‌سوزی‌های گسترده بخش‌های وسیعی از این جنگل‌ها را نابود کرده‌اند. بر اساس آمارهای رسمی، تنها در سال ۱۴۰3، بیش از ۲۰ هزار هکتار از جنگل‌های زاگرس در آتش سوخت. بسیاری از این آتش‌سوزی‌ها قابل پیشگیری بودند، اما بی‌توجهی و سوءمدیریت باعث تشدید خسارات شده است. فعالان محیط زیست از رها شدن جنگل‌ها و بی‌تدبیری در احیای آنها انتقاد دارند و معتقدند که با این روند، لکه‌های باقی‌مانده از جنگل‌های زاگرس نیز به زودی از بین خواهند رفت.

بیشتر آتش‌سوزی‌های جنگلی در زاگرس ریشه در فعالیت‌های انسانی دارد و گاه در اثر سهل‌انگاری و گاه به دلیل سودجویی برخی افراد اتفاق می‌افتد. متأسفانه برخی افراد با انگیزه‌های اقتصادی مانند تصاحب زمین‌های جنگلی یا تغییر کاربری آن‌ها به زمین‌های کشاورزی، تعمداً آتش‌سوزی ایجاد می‌کنند. گاهی نیز گردشگرانی که به دامن طبیعت می‌روند، با روشن کردن آتش در مناطق جنگلی یا رها کردن زباله‌های شیشه‌ای یا مواد اشتعال‌زا جرقه‌ی اولیه‌ی آتش‌سوزی‌هایی را ایجاد می‌کنند که سبب سوختن ده‌ها هکتار از جنگل‌های ارزشمند و حیات وحش می‌گردد. همچنین، برخی کشاورزان برای پاکسازی زمین‌های خود از بقایای گیاهی، اقدام به آتش‌زدن می‌کنند که این آتش می‌تواند به جنگل‌های مجاور سرایت کند.

عوامل طبیعی و تغییرات اقلیمی مانند گرمایش جهانی و کاهش بارندگی‌ها نیز از جمله عوامل دیگر هستند، که البته اثر آن‌ها به مراتب کمتر از موارد ذکر شده در فوق است. این عوامل جنگل‌های زاگرس را خشک‌تر و آسیب‌پذیرتر کرده است. افزایش دما و وزش بادهای شدید نیز گسترش آتش را تسریع می‌کند.

تخریب جنگل‌های زاگرس تبعات جبران‌ناپذیری دارد. این جنگل‌ها نقش مهمی در تغذیه‌ی سفره‌های آب زیرزمینی دارند و نابودی آن‌ها منجر به کاهش آب‌های زیرزمینی و تشدید بحران کم‌آبی می‌شود. از بین رفتن پوشش گیاهی، خاک را در برابر فرسایش بادی و آبی بی‌حفاظ می‌گذارد و خطر سیل‌های ویرانگر را افزایش می‌دهد. بعلاوه، بسیاری از گونه‌های جانوری مانند خرس قهوه‌ای، پلنگ و پرندگان نادر در جنگل‌های زاگرس زندگی می‌کنند که با نابودی زیستگاه خود، در معرض انقراض قرار می‌گیرند.

راهکارهای پیشگیری و حفاظت از زاگرس

برای جلوگیری از فاجعه‌ی زیست‌محیطی در زاگرس، لازم است که نظارت و مقابله با آتش‌سوزی‌های عمدی افزایش یابد. تقویت قوانین و مجازات‌های سنگین برای متخلفانی که عمداً باعث آتش‌سوزی می‌شوند باید در دستور کار نهادهای قانونگذار و اجرایی قرار بگیرد. همچنین، استفاده از فناوری‌های نوین مانند ماهواره‌ها و دوربین‌های مداربسته برای پایش جنگل‌ها از دیگر اقدامات ضروری است که نیاز است به آن توجه شود.

بعلاوه در راستای فرهنگ‌سازی، نیاز است تا کارگاه‌های آموزشی دوره‌ای برای جوامع محلی و گردشگران برگزار گردد که در آن خطرات آتش‌سوزی و روش‌های پیشگیری از آن تدریس شود. همچنین، استفاده مستمر از رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی برای افزایش آگاهی عمومی می‌تواند بسیار مؤثر باشد.

از جمله دیگراقدامات مهم، تقویت سیستم اطفای حریق است. سازمان‌های محیط‌زیست و منابع طبیعی باید به ابزارهای مدرن اطفای حریق مانند هواپیماهای آب‌پاش مجهز گردند. و گروه‌های داوطلب محلی برای واکنش سریع به آتش‌سوزی‌ها تشکیل شوند و ضمن ارائه آموزش‌های لازم، به امکانات مورد نیاز این امر مهم تجهیز گردند. بعلاوه، مشارکت دادن جوامع محلی نیز می‌تواند بسیار مفید واقع شود و در حفاظت از جنگل‌ها نقش کلیدی ایفا نماید. ایجاد مشاغل پایدار مانند اکوتوریسم و پرورش گیاهان دارویی می‌تواند انگیزه‌ی اقتصادی برای حفظ جنگل‌ها را افزایش دهد.

جنگل‌های زاگرس میراث طبیعی ایران هستند که نابودی آن‌ها فاجعه‌ای جبران‌ناپذیر برای تمام کشور خواهد بود. حفاظت از این جنگل‌ها نیازمند عزم ملی، آموزش همگانی، و تقویت قوانین است. هر یک از ما به عنوان بخشی از جامعه می‌توانیم با رعایت اصول محیط‌زیستی و گزارش‌دهی سریع در صورت مشاهده‌ی آتش‌سوزی، در نجات زاگرس سهیم باشیم. آینده‌ی این جنگل‌ها به اقدامات امروز ما بستگی دارد. بیایید قبل از آنکه دیر شود، طبیعت را پاس بداریم!