خنک‌سازی با مدیا در نیروگاه قلیان، آیا واقعاً دستاوردی در شرایط بحران آب ایران است؟

استاندار کردستان اخیراً بهره‌برداری از سیستم خنک‌سازی مدیا در نیروگاه قلیان را به‌عنوان یک دستاورد مهم معرفی کرده و ابراز امیدواری نمود که این فناوری با افزایش راندمان تولید برق، موجب کاهش قطعی‌ های برق در استان شود. اما وقتی این ادعا را در چارچوب واقعیات فنی، زیست‌محیطی و اقلیمی کشور بررسی می‌کنیم، سوالات جدی و چالش‌هایی اساسی پدیدار می‌شوند که نمی‌توان از کنار آن‌ها به سادگی گذشت.

سیستم خنک‌سازی مدیا مبتنی بر فناوری تبخیر آب همانند کولر آبی است که با خنک‌کردن هوای ورودی به توربین‌‌های گازی، راندمان آنها را افزایش می‌دهد. این روش در مناطق با رطوبت نسبی پایین و دمای کم به‌طور نسبی موثر است، اما بررسی‌ها و تحلیل‌های متعددی از جمله گزارش‌های منتشر شده در سایت تخصصی «برق نیوز» نشان می‌دهد که در اقلیم گرم و خشک ایران، خصوصاً در فصل‌های گرم سال، این فناوری نه تنها کارایی مورد انتظار را ندارد، بلکه به‌ دلیل مصرف بالای آب، توجیه اقتصادی و زیست‌ محیطی آن زیر سوال می‌رود.

مطالعات علمی و تجربی حاکی از آن است که برای یک نیروگاه هزار مگاواتی، سیستم خنک‌سازی مدیا می‌تواند روزانه بیش از چند صد متر مکعب آب تنها در بخش تبخیر مصرف کند؛ حجمی که نزدیک به آب مصرفی روزانه یک شهر کوچک است. این میزان مصرف آب در زمان‌ هایی که کشور بیشترین فشار را بر منابع آبی خود تحمل می‌کند، یعنی فصل تابستان و زمان اوج مصرف برق، به بالاترین حد خود می‌رسد. این تضاد میان نیاز به آب برای تولید برق و کمبود شدید منابع آبی، یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های اجرای چنین پروژه‌ هایی در ایران است.

کیفیت آب در بسیاری از مناطق ایران به دلیل سختی بالا، موجب ایجاد رسوب و گرفتگی در پدهای مدیا می‌شود که به تبع آن هزینه‌های نگهداری، تعمیرات و تعویض تجهیزات به شدت افزایش می‌یابد. این موضوع باعث کاهش عمر مفید تجهیزات و افزایش هزینه‌های عملیاتی می‌شود که در کنار مصرف بالای آب، توجیه اقتصادی پروژه را بیش از پیش تضعیف می‌کند.

از طرفی دیگر، در پاسخ به امیدوار بودن استاندار کردستان برای کاهش ساعت قطعی برق باید به نکته‌ای مهم در ساختار شبکه برق کشور اشاره کرد؛ برق تولیدی در نیروگاه‌هایی مانند قلیان، وارد شبکه سراسری برق شده و توسط مرکز دیسپاچینگ مدیریت می‌شود. بنابراین افزایش راندمان یک نیروگاه به هیچ وجه به معنای تضمین کاهش قطعی برق در همان استان نیست، چرا که برق تولیدی به شکل یکپارچه بین مناطق مختلف توزیع می‌شود و سهم هر استان براساس نیاز و سیاست‌های کلان شبکه مشخص می‌شود مگر آنکه سیاست های تخصیص برق برای استان تغییر کند تا خاموشی ها در استان کاهش یابد.

در نهایت، اجرای پروژه‌های آب‌بر در شرایط بحرانی فعلی منابع آبی کشور، بدون استفاده از منابع جایگزین آب مانند پساب تصفیه شده و بدون در نظر گرفتن راهکارهای صرفه‌جویی و فناوری‌های نوین با مصرف آب پایین، می‌تواند تبدیل به یک چالش زیست‌محیطی و اقتصادی بزرگ شود که نه تنها سودی برای مدیریت پایدار انرژی کشور ندارد بلکه ممکن است به باری مضاعف برای نسل‌های آینده تبدیل شود.

پیشنهادات و راهکارها برای مدیریت بهینه سیستم‌های خنک‌سازی نیروگاهی در شرایط بحران آب

با توجه به چالش‌های جدی منابع آبی کشور و مصرف قابل توجه آب در سیستم‌های خنک‌سازی مدیا، لازم است سیاست‌گذاران و مدیران صنعت برق، رویکردی جامع و چندجانبه برای بهینه‌سازی مصرف آب اتخاذ کنند 

نخست، باید به سمت استفاده گسترده‌تر از فناوری‌های خنک‌سازی خشک یا هیبریدی حرکت کرد که علی‌رغم هزینه‌های اولیه بالاتر، مصرف آب آنها به مراتب کمتر بوده و از منظر پایداری زیست‌محیطی برتری قابل توجهی دارند.

این سیستم‌ها با ترکیب فناوری‌های نوین و طراحی بهینه، می‌توانند در کاهش فشار بر منابع آبی و افزایش بهره‌وری انرژی نقش موثری ایفا کنند. 

همچنین بهره‌گیری از منابع آب غیرمتعارف مانند پساب‌ های تصفیه‌ شده شهری و صنعتی، فرصتی استراتژیک برای کاهش وابستگی به آب‌های شیرین محسوب می‌شود که نیازمند توسعه زیرساخت‌ها و سیاست‌های حمایتی ویژه است.

 در نهایت، تدوین و اجرای سیاست‌های دقیق و شفاف ارزیابی چرخه عمر فناوری‌ها، شامل تحلیل هزینه فایده در شرایط اقلیمی خاص ایران، ضروری است تا تصمیم‌ گیری‌ ها مبتنی بر داده‌های علمی و اقتصادی معتبر صورت گیرد و از سرمایه‌گذاری در پروژه‌های با بازدهی پایین و هزینه‌های پنهان جلوگیری شود. به طور کلی، تنها با اتخاذ چنین رویکردهای چندوجهی و هماهنگ می‌توان به توسعه پایدار صنعت برق و حفظ منابع آبی کشور امیدوار بود.

با توجه به اینکه استان کردستان از نظر میانگین بارش و منابع آبی، نسبت به بسیاری از استان‌های دیگر کشور وضعیت بهتری دارد، ممکن است این تصور ایجاد شود که اجرای طرح‌های آب‌بر در این منطقه بدون مشکل خواهد بود. اما تجربه نشان داده که حتی استان‌های نسبتاً پرآب نیز در سال‌های اخیر با افت محسوس منابع زیرزمینی، کاهش بارندگی و تغییرات اقلیمی مواجه شده‌اند. افزون بر این، منابع آبی کردستان بخشی از حوضه‌های آبریز مشترک و بین‌ استانی است و استفاده بی‌رویه از آب برای طرح‌های صنعتی می‌تواند تعادل این حوضه‌ ها را برهم زده و منجر به تبعات زیست‌محیطی و اجتماعی در مناطق پایین‌ دست شود. بنابراین، اگرچه ممکن است طرح‌های آب‌بر در ظاهر برای استان‌های پرآب توجیه‌ پذیرتر به نظر برسند، اما ضرورت دارد این تصمیمات با نگاه ملی، رعایت ملاحظات بین‌ حوضه‌ای و پایبندی به اصول توسعه پایدار اتخاذ شوند.

در مجموع، در شرایطی که کشور با بحران جدی آب روبرو است، اجرای پروژه‌های پرمصرف آبی در بخش انرژی باید با دقت، مطالعه و هماهنگی دقیق میان مدیران برق و منابع آب صورت گیرد تا دستاوردی واقعی و پایدار برای کشور ایجاد شود و از هدررفت منابع حیاتی جلوگیری شود.

* دانش آموخته کارشناسی برق قدرت

دانشجوی دکتری مدیریت دولتی