مسیر مشترک نجات زمین

سید کیهان اسدی*: به مناسبت روز جهانی محیط زیست – ۵ ژوئن ۲۰۲۵

مقدمه: زمین در تقاطع بقا و بحران

امروز، بیش از هر زمانی در تاریخ، زمین در لبه پرتگاهی زیست‌محیطی ایستاده است. تغییرات اقلیمی، از بین رفتن تنوع زیستی، آلودگی گسترده منابع آب، هوا و خاک، تخریب اکوسیستم‌ها، بحران ریزگردها، بحران آب، نابودی جنگل‌ها و… همه نشان از وضعیتی هشداردهنده دارند. اما فراتر از همه اینها، یک نکته حیاتی وجود دارد: محیط زیست دیگر فقط مسئله‌ای طبیعی یا علمی نیست، بلکه به شدت مسئله‌ای حقوقی، اجتماعی، اقتصادی و حتی امنیتی شده است.

روز جهانی محیط زیست  (۵ ژوئن)  فرصت مناسبی برای بررسی هم‌افزایی دو نظام حقوقی یعنی حقوق بین‌الملل و حقوق داخلی در حفاظت از این میراث مشترک بشریت است. در این مقاله کوشیده‌ام به‌صورت تحلیلی به موضوع رابطه و تأثیر متقابل این دو حوزه بر زیست مردم، مسئولیت دولت‌ها و شهروندان، آسیب‌شناسی سیاست‌ها و پیشنهادهایی برای آینده بپردازم .

۱. محیط زیست سالم؛ حق نسل‌ها، مسئولیت حکومت‌ها

مطابق اصول حقوق بشری، داشتن محیط زیستی سالم و پایدار از حقوق بنیادی انسان است. ماده ۱. اعلامیه استکهلم ۱۹۷۲، و همچنین بندهای قطعنامه‌های مجمع عمومی سازمان ملل در سال‌های اخیر، به صراحت محیط زیست سالم را حق هر فرد و نسل‌های آینده می‌دانند .

همچنین بر اساس اصول حقوق بین‌الملل، برخورداری از محیط زیستی سالم و پایدار یکی از حقوق بنیادین بشر است. این حق در موارد متعددی مورد شناسایی قرار گرفته است، از جمله:

* اعلامیه استکهلم ۱۹۷۲: محیط زیست سالم را شرط برخورداری از حقوق بشری دانست.

* کنوانسیون‌های بین‌المللی مانند کنوانسیون تغییرات اقلیمی (UNFCCC)، کنوانسیون تنوع زیستی (CBD) و موافقت‌نامه پاریس ۲۰۱۵ نیز به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم، این حق را در نظام حقوقی بین‌الملل وارد کرده‌اند.

* شورای حقوق بشر سازمان ملل (۲۰۲۱) رسماً «حق بر محیط زیست پاک، سالم و پایدار» را به‌عنوان حق بشری به رسمیت شناخت.

در جمهوری اسلامی ایران نیز اصل پنجاهم قانون اساسی صراحتا تأکید دارد که حفظ محیط زیست وظیفه‌ای عمومی است و فعالیت‌های اقتصادی یا غیر آن که با تخریب غیرقابل جبران محیط زیست همراه باشند ممنوع‌اند. اما، پرسش اصلی این است: آیا ساختار حقوقی و اجرایی داخلی توانسته این حق را در عمل تضمین کند؟

۲. چالش‌های محیط زیستی در ایران: واقعیت‌هایی تلخ، اما قابل اصلاح

الف) آلودگی هوا

طبق آمارهای منتشر شده بیش از ۲۰ میلیون ایرانی در شهرهایی زندگی می‌کنند که استانداردهای جهانی کیفیت هوا در آن رعایت نمی‌شود. تهران، مشهد، اراک، تبریز و اهواز هر ساله شاهد صدها مرگ زودرس ناشی از آلودگی‌اند. قانون هوای پاک که در سال ۱۳۹۶ تصویب شد، تاکنون با چالش‌هایی جدی در اجرا مواجه بوده است.

ب) بحران آب

ایران با میانگین بارندگی حدود ۲۵۰ میلی‌متر (کمتر از یک سوم میانگین جهانی)، در زمره کشورهای کم‌آب قرار دارد. سوءمدیریت منابع آب، کشت محصولات پرمصرف در مناطق خشک، حفر چاه‌های غیرمجاز، و فقدان بازچرخانی صنعتی، وضعیت منابع آب را به مرز بحران رسانده است.

ج) جنگل‌زدایی و فرسایش خاک

تخریب جنگل‌های زاگرس، شمال و ارسباران با سرعتی هشداردهنده ادامه دارد. طبق گزارش منابع رسمی، سالانه بیش از ۱۰۰ هزار هکتار از جنگل‌های کشور در معرض تخریب قرار دارند. فرسایش خاک در ایران ۲.۵ برابر میانگین جهانی است.

د) نابودی تالاب‌ها

تالاب‌هایی مانند گاوخونی، بختگان، هامون، پریشان و ارومیه به‌مثابه شُش‌های اکولوژیک کشور در حال نابودی‌اند. نبود اراده سیاسی، عدم اجرای معاهدات بین‌المللی و بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب ورودی تالاب‌ها، عوامل این بحران‌اند.

۳. چالش‌های جهانی محیط زیست: یک بحران فرامرزی

الف) تغییرات اقلیمی

گرمایش زمین، خشکسالی‌های پی‌درپی، بالا آمدن سطح دریاها و افزایش پدیده‌های آب‌وهوایی شدید مانند طوفان‌ها، سیل‌ها و آتش‌سوزی‌ها، از پیامدهای مستقیم بحران اقلیم است. مناطق مختلف جهان به‌ویژه آفریقا، خاورمیانه و جنوب آسیا بیشترین آسیب را می‌بینند.

ب) نابرابری زیست‌محیطی

کشورهای صنعتی با تولید گازهای گلخانه‌ای و مصرف منابع جهان، بیشترین نقش را در بحران جهانی داشته‌اند اما کشورهای فقیر و درحال‌توسعه بیشترین آسیب را می‌بینند. عدالت اقلیمی اکنون به یک خواسته جهانی تبدیل شده است.

ج) جرایم زیست‌محیطی و مفهوم Ecocide

از بین بردن گسترده منابع طبیعی، آتش‌سوزی عمدی جنگل‌ها برای توسعه کشاورزی، آلودگی دریاها و استخراج‌های پرخطر معدنی، مصداق‌های جنایت علیه محیط زیست جهانی (Ecocide) هستند. بسیاری از فعالان حقوقی خواهان گنجاندن این جرم بعنوان یک جرم بین المللی در اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی شده‌اند.

۴. تأثیرات محیط زیست جهانی و داخلی بر زندگی انسان‌ها

* سلامت عمومی: افزایش بیماری‌های تنفسی، سرطان، استرس‌های گرمایی، شیوع بیماری‌های واگیردار مرتبط با تغییرات اقلیم.

* اقتصاد ملی: نابودی محصولات کشاورزی، مهاجرت روستاییان، کاهش بهره‌وری، افزایش واردات غذا و تورم.

* امنیت اجتماعی و سیاسی: بی‌ثباتی مناطق محروم، نزاع‌های محلی بر سر منابع آب، و حتی جنگ‌های آبی.

* اقتصاد و معیشت: کاهش منابع آب و نابودی خاک‌های کشاورزی در ایران منجر به مهاجرت، بیکاری و تورم مواد غذایی شده است.

* امنیت ملی و منطقه‌ای: مهاجرت‌های اقلیمی، ناآرامی‌های اجتماعی و حتی درگیری‌های مرزی در مناطقی مانند خاورمیانه، مرتبط با بحران‌های محیط زیستی‌اند .

۵. جایگاه و توان حقوق بین‌الملل محیط زیست

حقوق بین‌الملل محیط زیست در دهه‌های اخیر رشد چشم‌گیری داشته است. برخی اصول بنیادین این نظام عبارت‌اند از:

* اصل پیشگیری

* اصل احتیاط در تصمیم‌گیری

* اصل آلاینده می‌پردازد

 * اصل عدالت بین‌نسلی

* اصل همکاری بین‌المللی

۶.نقش حقوق بین‌الملل: ابزارها، چالش‌ها و ضرورت تقویت

* توافق‌نامه پاریس (۲۰۱۵): تعهد کشورها به کاهش گازهای گلخانه‌ای؛ با این حال، خروج برخی دولت‌ها و نبود ابزارهای الزام‌آور، کارایی آن را محدود کرده است.

* کنوانسیون‌های متعدد: کنوانسیون رامسر (حفاظت از تالاب‌ها)، کنوانسیون مونترال (کاهش گازهای CFC)، کنوانسیون تنوع زیستی و…

* اصل «آلوده‌کننده می‌پردازد»: از اصول بنیادین حقوق محیط زیست است که متأسفانه در بسیاری کشورها اجرا نمی‌شود .

با این حال، ضعف اصلی حقوق بین‌الملل محیط زیست، فقدان ضمانت اجرا است. اکثر تعهدات دولت‌ها در این حوزه الزام‌آور نیستند یا مکانیسم‌های مشخصی برای پیگیری نقض آن‌ها وجود ندارد. برای مثال، تعهدات توافق‌نامه پاریس مبتنی بر حسن‌نیت و همکاری‌اند، نه اجبار.

۷. نقش دولت و مردم؛ از منفعل بودن تا کنشگری محیط‌زیستی

الف) مسئولیت دولت‌ها

* ایجاد نهادهای مستقل محیط‌زیستی با قدرت اجرایی

* تدوین و اجرای دقیق برنامه‌های مقابله با بحران اقلیم

* گسترش آموزش و آگاهی زیست‌محیطی در مدارس و رسانه‌ها

* شفاف‌سازی اطلاعات زیست‌محیطی برای عموم مردم

* پیوستن مؤثر به توافق‌نامه‌های بین‌المللی و اجرای آن‌ها

* تعامل بین المللی فعال و مشارکت مؤثر در نشست‌های زیست‌محیطی بین‌المللی و جلب فناوری‌های سبز از کشورهای پیشرفته.

ب) مسئولیت شهروندان

* کاهش مصرف انرژی، آب و پلاستیک

* انتخاب سبک زندگی پایدار (خرید مسئولانه، حمل‌ و نقل پاک، بازیافت و تفکیک زباله )

* مشارکت در فعالیت‌های مدنی و مطالبه‌گری حقوقی از دولت‌ها

* ایجاد جوامع محلی سبز، همکاری در حفظ منابع طبیعی محلی

.  آموزش و فرهنگ سازی : خانواده، رسانه و مدارس باید آموزش محیط زیست را در اولویت قرار دهند.

۸. راهکارهای پیشنهادی: نقشه راه نجات

* ایجاد دیوان بین‌المللی محیط زیست برای بررسی شکایات و تخلفات بین‌المللی

* اصلاح قوانین داخلی و تخصصی‌سازی نهادهای نظارتی

* درج «حق محیط زیست سالم» در قانون اساسی یا منشور حقوق شهروندی ایران

* حمایت از نوآوری‌ها در حوزه انرژی پاک، بازیافت هوشمند و فناوری‌های سبز

* ایجاد سامانه شفاف اطلاعات زیست‌محیطی عمومی (Geo Data Open Platform)

۹. موضوعات نوآورانه و بین‌رشته‌ای برای آینده

* هوش مصنوعی در خدمت پایش و پیش‌بینی بحران‌های زیست‌محیطی

* اقتصاد دایره‌ای (Circular Economy) و پایان مصرف‌گرایی خطی

* معماری سبز و شهرهای اکولوژیک آینده

* تعلیم زیست‌محیطی در سطوح پایه آموزش و ورود به کتاب‌های درسی

* دیپلماسی محیط زیست و صلح منطقه‌ای از طریق همکاری های اقلیمی

نتیجه‌گیری: آینده‌ای سبز، اما تنها با اراده مشترک

زمین نیازمند نسخه‌ای جدید از حکمرانی است: حکمرانی زیست‌محیطی جهانی و مشارکتی. هیچ کشوری به‌تنهایی نمی‌تواند نجات‌بخش باشد. ما به یک فهم جدید از توسعه نیاز داریم؛ توسعه‌ای که در آن انسان نه حاکم طبیعت بلکه نگهبان آن است.

روز جهانی محیط زیست، فرصتی است برای تجدید تعهد، برای سیاست‌گذارانی که باید شجاع باشند، برای مردمی که باید کنشگر باشند، و برای حق زندگی؛ حق نسل‌های آینده.

* پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com