بیمارستان‌های سیار یکی از ابزارهای مهم نظام سلامت برای پاسخ به شرایط اضطراری، بلایا و تجمعات انبوه جمعیتی هستند. هدف از استقرار این مراکز، افزایش ظرفیت درمانی در شرایطی است که امکانات موجود پاسخگوی نیاز نباشد یا دسترسی به مراکز درمانی با اختلال مواجه شود. بر اساس چارچوب‌های سازمان جهانی بهداشت، استقرار بیمارستان سیار زمانی توجیه‌پذیر است که ظرفیت مراکز درمانی موجود کافی نباشد، احتمال وقوع حوادث با مصدومان متعدد وجود داشته باشد، دسترسی به بیمارستان‌های ثابت دشوار باشد یا وقوع بحران، ارائه خدمات درمانی معمول را مختل کرده باشد. اربعین نیز به دلیل حضور جمعیت فراوان زائران، یکی از رویدادهایی است که در برخی مرزها بیمارستان سیار برپا می‌شود، ضرورت چنین اقدامی باید بر پایه ارزیابی خطر، حجم واقعی مراجعات، ظرفیت مراکز درمانی موجود و تحلیل هزینه–اثربخشی بررسی شود.
آمار عملکرد بیمارستان سیار در مرز باشماخ
بیمارستان سیار مستقر در مرز باشماخ مریوان از ۳ تا ۱۳ مرداد ۱۴۰۵ (۱۱ روز) به ۱۱۸۱ نفر خدمت ارائه کرده است. از این تعداد:
۱۱۳۴ نفر (۹۶ درصد) به صورت سرپایی درمان شده‌اند. ۴۷ نفر (۴ درصد) نیاز به بستری داشته‌اند. ۲ نفر به مراکز درمانی دیگر اعزام شده‌اند. همچنین بررسی ترکیب مراجعان نشان می‌دهد که ۱۳۵ نفر، معادل حدود ۱۱ درصد کل مراجعات، زائران اربعین بوده‌اند و حدود ۸۹ درصد خدمات به افراد غیرزائر شامل کارکنان، نیروهای اجرایی، ساکنان منطقه و سایر مراجعان ارائه شده است. از نظر نوع بیماری نیز بیشترین مراجعات مربوط به مشکلات اسکلتی‌عضلانی، اختلالات گوارشی و سایر بیماری‌های خفیف بوده و موارد اورژانسی یا نیازمند خدمات تخصصی بسیار محدود گزارش شده است. با استناد به آمار موجود، آیا استقرار بیمارستان سیار با این سطح از امکانات، متناسب با نیاز واقعی بوده است؟
چند نکته قابل توجه است:
نخست، تعداد زائران مراجعه‌کننده بسیار محدود بوده و تنها حدود یک‌دهم کل خدمات به جامعه هدف اصلی یعنی زائران اربعین اختصاص یافته است.
دوم، درمان سرپایی ۹۶ درصد بیماران نشان می‌دهد که عمده خدمات ارائه‌شده در سطح خدمات عمومی و اولیه بوده و نیاز چندانی به امکانات بستری یا تجهیزات پیشرفته بیمارستانی وجود نداشته است.
سوم، ثبت ۴۷ بستری و ۲ مورد اعزام در طول ۱۱ روز بیانگر آن است که موارد شدید درمانی بسیار اندک بوده‌اند.
چهارم، بررسی آمار سال‌های گذشته نیز الگوی مشابهی را نشان می‌دهد و بیانگر آن است که این وضعیت یک اتفاق استثنایی نبوده است.
پنجم، با توجه به فاصله نسبتاً کوتاه مرز باشماخ تا شهر مریوان و دسترسی مناسب به بیمارستان‌های ثابت، به نظر می‌رسد ظرفیت درمانی منطقه امکان پاسخگویی به موارد محدود بستری و اورژانسی را داشته باشد.
البته باید تأکید کرد که تصمیم برای استقرار بیمارستان سیار صرفاً بر اساس تعداد مراجعات انجام نمی‌شود. احتمال وقوع حوادث با تلفات جمعی، پیش‌بینی افزایش ناگهانی زائران، زمان انتقال بیماران، آمادگی در برابر بحران‌ها و مدیریت ریسک نیز از عوامل مهم در این تصمیم هستند.
با توجه به نتایج به‌دست‌آمده، به نظر می‌رسد در صورت تداوم همین الگوی مراجعات، می‌توان از روش‌های مقرون‌به‌صرفه‌تر برای ارائه خدمات استفاده کرد، از جمله:
۱. استقرار یک درمانگاه موقت مجهز با امکان ارائه خدمات سرپایی
۲. تقویت پایگاه‌های اورژانس پیش‌بیمارستانی و افزایش آمبولانس‌ها
٣. تقویت ظرفیت بیمارستان‌ها و مراکز درمانی مریوان در ایام اربعین
٤. پیش‌بینی برنامه آماده‌باش برای افزایش سریع ظرفیت درمانی در صورت وقوع حادثه یا افزایش ناگهانی مراجعات، این رویکرد می‌تواند ضمن حفظ آمادگی نظام سلامت، از مصرف غیرضروری منابع انسانی، تجهیزات و اعتبارات نیز جلوگیری کند.
نتیجه‌گیری گیری
بررسی آمار عملکرد بیمارستان سیار مرز باشماخ در اربعین ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که این مرکز در عمل بیشتر نقش یک درمانگاه عمومی را ایفا کرده است تا یک بیمارستان ویژه مدیریت شرایط بحرانی. با توجه به پایین بودن سهم زائران از کل مراجعات، فراوانی بسیار بالای خدمات سرپایی، محدود بودن موارد بستری و اعزام و همچنین دسترسی مناسب به مراکز درمانی مریوان، پیشنهاد می‌شود پیش از تصمیم‌گیری برای سال‌های آینده، مطالعه‌ای مبتنی بر هزینه–اثربخشی انجام شود تا با مقایسه هزینه‌های استقرار بیمارستان سیار با حجم و نوع خدمات ارائه‌شده، مناسب‌ترین الگوی خدمت‌رسانی شامل بیمارستان سیار، درمانگاه موقت یا تقویت مراکز درمانی موجود انتخاب شود. چنین رویکردی می‌تواند ضمن حفظ آمادگی در برابر شرایط بحرانی، استفاده بهینه از منابع نظام سلامت را نیز تضمین کند.