چگونه با انتخاب پوشش مناسب، از گرمازدگی و آسیب‌های تابستان پیشگیری کنیم؟
سرویس اجتماعی روزنامه روژان: تابستان امسال نیز با موج‌های گرمای کم‌سابقه، بخش بزرگی از ایران را دربر گرفته است؛ از سواحل شمالی کشور تا استان‌های مرکزی، غربی و جنوبی، دمای هوا در بسیاری از روزها به حدود ۴۰ درجه سانتی‌گراد و حتی فراتر از آن می‌رسد. متخصصان اقلیم‌شناسی هشدار می‌دهند که در نتیجه تغییرات اقلیمی، امواج گرما طولانی‌تر، شدیدتر و فراگیرتر از گذشته شده‌اند و همین مسئله سلامت انسان، کشاورزی و منابع طبیعی را بیش از پیش در معرض تهدید قرار داده است.
با آغاز تعطیلات تابستانی، بسیاری از خانواده‌ها برای رهایی از گرما راهی رودخانه‌ها، سدها و آبگیرهای طبیعی می‌شوند، اما هر سال ده‌ها نفر، به‌ویژه نوجوانان و جوانان، به دلیل شنا در مکان‌های غیرایمن جان خود را از دست می‌دهند. سازمان جهانی بهداشت نیز هم‌زمان با توصیه‌های مقابله با گرما، درباره خطر غرق‌شدگی هشدار داده و تأکید می‌کند که هیچ‌گاه نباید به‌تنهایی یا در مناطق ناشناخته شنا کرد.
در کنار رعایت این نکات، شاید ساده‌ترین و در عین حال مؤثرترین راهکار برای مقابله با گرمای شدید، انتخاب لباس مناسب باشد. برخلاف تصور رایج، لباس تنها پوششی برای بدن نیست؛ بلکه بخشی از سامانه تنظیم دمای بدن محسوب می‌شود و می‌تواند از بروز گرمازدگی، کم‌آبی و حتی برخی آسیب‌های قلبی و کلیوی جلوگیری کند.
بدن انسان برای ثابت نگه داشتن دمای داخلی خود، از طریق تعریق و تبخیر عرق گرمای اضافی را دفع می‌کند. اگر لباس مانع گردش هوا یا تبخیر رطوبت شود، دمای مرکزی بدن افزایش می‌یابد و احتمال گرمازدگی بیشتر می‌شود. بر اساس توصیه‌های سازمان جهانی بهداشت و مراکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC)، لباس‌های گشاد، سبک و روشن بهترین انتخاب برای روزهای گرم هستند، زیرا هم گرمای خورشید را کمتر جذب می‌کنند و هم به جریان یافتن هوا در اطراف پوست کمک می‌کنند.
از نظر جنس پارچه نیز الیاف طبیعی مانند پنبه، کتان و پارچه‌های نخی بر بسیاری از الیاف مصنوعی برتری دارند. این پارچه‌ها رطوبت را بهتر جذب کرده و امکان تبخیر عرق را فراهم می‌کنند. در مقابل، بسیاری از لباس‌های پلاستیکی یا پلی‌استری، گرما و رطوبت را در اطراف بدن حبس کرده و احساس خفگی و افزایش دمای بدن را تشدید می‌کنند.
رنگ لباس نیز از نظر علمی اهمیت دارد. رنگ‌های روشن مانند سفید، کرم، آبی روشن و خاکستری روشن بخش قابل توجهی از تابش خورشید را بازتاب می‌دهند، در حالی که رنگ‌های تیره، به‌ویژه مشکی، انرژی خورشیدی بیشتری جذب کرده و سطح لباس را گرم‌تر می‌کنند. هرچند نقش جنس پارچه و قابلیت تهویه آن از رنگ مهم‌تر است، اما ترکیب لباس نخی، گشاد و روشن، بهترین انتخاب برای روزهای داغ تابستان محسوب می‌شود.
کودکان و سالمندان، آسیب‌پذیرترین گروه‌ها در برابر گرما هستند. کودکان به دلیل تکامل نیافتن کامل سیستم تنظیم دمای بدن و سالمندان به علت کاهش حس تشنگی، بیماری‌های زمینه‌ای یا مصرف برخی داروها، زودتر دچار کم‌آبی و گرمازدگی می‌شوند. پزشکان توصیه می‌کنند این افراد لباس‌های سبک و نخی بپوشند، مایعات کافی مصرف کنند و در ساعات اوج گرما، یعنی حدود ساعت ۱۱ صبح تا ۴ بعدازظهر، حتی‌المقدور در فضای باز حضور نداشته باشند. همچنین نباید کودکان، حتی برای چند دقیقه، در خودروی خاموش رها شوند؛ زیرا دمای داخل خودرو در مدت کوتاهی به سطحی خطرناک می‌رسد.
کارگران ساختمانی، رفتگران، رانندگان، نیروهای خدمات شهری و به‌ویژه کشاورزان نیز از گروه‌های پرخطر هستند. سازمان جهانی بهداشت هشدار می‌دهد که کار فیزیکی سنگین زیر نور مستقیم خورشید، احتمال گرمازدگی، کاهش تمرکز، حوادث شغلی و حتی آسیب کلیوی را افزایش می‌دهد. به همین دلیل توصیه می‌شود فعالیت‌های سنگین در ساعات خنک‌تر صبح یا عصر انجام شود، استراحت‌های منظم در سایه در نظر گرفته شود و آب به مقدار کافی نوشیده شود؛ حتی اگر احساس تشنگی وجود نداشته باشد.
برای کشاورزان، تابستان تنها تهدیدی برای سلامت انسان نیست، بلکه محصولات زراعی و باغی نیز از تابش شدید خورشید آسیب می‌بینند. آفتاب‌سوختگی میوه‌ها، تبخیر شدید آب خاک، سوختگی برگ‌ها و کاهش کیفیت محصول از پیامدهای گرمای شدید است. کارشناسان کشاورزی استفاده از توری‌های سایه‌انداز در باغ‌ها، آبیاری در ساعات خنک شب یا بامداد، حفظ رطوبت خاک با مالچ و پرهیز از هرس سنگین در روزهای بسیار گرم را از مهم‌ترین راهکارهای کاهش خسارت می‌دانند. این اقدامات علاوه بر حفظ کیفیت محصول، مصرف آب را نیز کاهش می‌دهد.
نشانه‌های اولیه گرمازدگی شامل تعریق شدید، تشنگی، ضعف، سرگیجه، سردرد، گرفتگی عضلات، تهوع و رنگ‌پریدگی است. اگر این علائم نادیده گرفته شوند، ممکن است فرد دچار گرمازدگی شدید شود؛ وضعیتی که با افزایش دمای بدن، اختلال هوشیاری، گیجی، کاهش یا قطع تعریق و حتی بیهوشی همراه است و یک اورژانس پزشکی محسوب می‌شود. در چنین شرایطی باید فرد را سریع به محیطی خنک منتقل کرد، لباس‌های اضافی را باز کرد، بدن را با آب خنک یا حوله مرطوب سرد کرد و هم‌زمان با اورژانس تماس گرفت.
متخصصان همچنین توصیه می‌کنند در روزهای بسیار گرم، آب به میزان کافی و به‌صورت منظم نوشیده شود و افراد منتظر احساس تشنگی نمانند، زیرا تشنگی نشانه‌ای دیرهنگام از کم‌آبی بدن است. مصرف میوه‌های آبدار مانند هندوانه، خربزه، طالبی، خیار و هلو نیز می‌تواند بخشی از آب و املاح از دست رفته بدن را جبران کند. در مقابل، نوشیدنی‌های بسیار شیرین یا الکلی و مصرف بیش از اندازه کافئین، می‌توانند کم‌آبی را تشدید کنند.
در نهایت باید پذیرفت که گرمای شدید دیگر یک پدیده استثنایی نیست، بلکه به بخشی از واقعیت تابستان‌های امروز تبدیل شده است. سازگاری با این شرایط، از انتخاب لباس مناسب گرفته تا اصلاح ساعت کار، حفاظت از کودکان و سالمندان، پرهیز از شنا در رودخانه‌ها و سدهای ناایمن و مراقبت از مزارع و باغ‌ها، می‌تواند از بسیاری از مرگ‌ها و خسارت‌های قابل پیشگیری جلوگیری کند. گاهی انتخاب یک پیراهن نخی روشن، نوشیدن چند لیوان آب بیشتر یا چند ساعت جابه‌جایی زمان کار، تفاوت میان یک روز سالم و یک حادثه تلخ خواهد بود. تابستان، فصل آفتاب و زندگی است، اما اگر هشدارهای علمی را نادیده بگیریم، همین فصل می‌تواند به فصل حوادث تلخ تبدیل شود. انتخاب لباس مناسب، نوشیدن آب کافی، پرهیز از حضور در ساعات اوج گرما، شنا نکردن در رودخانه‌ها و سدهای غیرایمن و توجه ویژه به کودکان، سالمندان و کشاورزان، اقداماتی ساده اما نجات‌بخش هستند که می‌توانند جان انسان‌ها را حفظ کنند. پیشگیری، همواره کم‌هزینه‌تر و مؤثرتر از درمان است.