سنندج - خبرنگار روژان: قتل یک زن و پدر همسرش در جاده قدیم سقز ـ مریوان با استفاده از سلاح شکاری، بار دیگر افکار عمومی را در کردستان با پرسشی جدی مواجه کرد: چرا اختلافات خانوادگی که در گذشته با گفت‌وگو، میانجیگری بزرگان و سازوکارهای سنتی حل می‌شد، امروز گاه به خشونت‌های مرگبار ختم می‌شود؟
همزمان، مرگ یک دختر ۱۷ ساله در بوکان بر اثر اصابت گلوله سلاح شکاری، که علت دقیق آن در دست بررسی است، نگرانی‌ها درباره دسترسی آسان به سلاح و افزایش رفتارهای پرخطر در جامعه را افزایش داده است.
هرچند درباره انگیزه دقیق این حوادث باید منتظر اعلام نظر مراجع رسمی ماند، اما تکرار پرونده‌های خشونت خانوادگی، قتل‌های ناشی از اختلافات شخصی و استفاده از سلاح گرم، ضرورت بررسی عمیق‌تر ریشه‌های اجتماعی و روانی این پدیده را نشان می‌دهد.
از اختلاف تا فاجعه؛ چرا آستانه تحمل پایین آمده است؟
از دیدگاه روان‌شناسی، بسیاری از قتل‌های خانوادگی نتیجه یک عامل واحد نیستند، بلکه حاصل انباشت فشارهای روانی، اقتصادی و اجتماعی در طول زمان‌اند. در چنین شرایطی، یک اختلاف کوچک می‌تواند به نقطه انفجار تبدیل شود.
دکترای روان‌شناسی اجتماعی معتقدند که کاهش «تحمل ناکامی» یکی از ویژگی‌های جوامعی است که افراد آن تحت فشارهای مزمن قرار دارند. فردی که با مشکلات اقتصادی، احساس شکست، تعارضات عاطفی یا فشارهای اجتماعی روبه‌روست، ممکن است توان کنترل هیجانات خود را از دست بدهد؛ به‌ویژه اگر مهارت گفت‌وگو، حل مسئله و مدیریت خشم را نیاموخته باشد.
در بسیاری از پرونده‌های خشونت خانوادگی، مسئله اصلی فقط اختلاف موجود نیست؛ بلکه شیوه مواجهه با اختلاف است که تعیین‌کننده می‌شود.
فشار اقتصادی؛ زمینه‌ساز اما نه تنها عامل
گرانی، کاهش قدرت خرید، بیکاری و ناامنی اقتصادی از عوامل مهم افزایش تنش‌های خانوادگی هستند. فشار معیشتی می‌تواند روابط زوجین را تحت تأثیر قرار دهد و زمینه بروز خشم و سرخوردگی را افزایش دهد.
اما کارشناسان تأکید می‌کنند که فقر به تنهایی عامل خشونت نیست. بسیاری از خانواده‌های کم‌برخوردار با وجود مشکلات اقتصادی، روابط سالم و مسالمت‌آمیز دارند. بنابراین باید از نگاه تک‌علتی فاصله گرفت و مجموعه‌ای از عوامل را بررسی کرد.
گذار فرهنگی؛ جامعه‌ای میان سنت و مدرنیته
کردستان، مانند بسیاری از مناطق دیگر ایران، در چند دهه اخیر با یک تغییر بزرگ اجتماعی مواجه شده است؛ گذار سریع از ساختارهای سنتی به زندگی مدرن.
ورود فناوری‌های ارتباطی، گسترش شبکه‌های اجتماعی، تغییر الگوهای ارتباطی، افزایش توقعات فردی و تغییر نقش‌های خانوادگی، سبک زندگی را دگرگون کرده است.
اما مشکل اصلی آنجاست که این تغییرات در بسیاری از موارد بدون آموزش فرهنگی، گفت‌وگوی اجتماعی و آماده‌سازی روانی جامعه رخ داده است.
جامعه‌ای که در مدت کوتاهی از روابط سنتی مبتنی بر شناخت نزدیک، خویشاوندی و میانجیگری بزرگان، وارد فضای جدید ارتباطی شده، نیازمند ابزارهای تازه برای مدیریت تعارض است.
نقش سلاح؛
وقتی ابزار خشونت در دسترس است
یکی از عوامل مهم در تبدیل خشم به فاجعه، دسترسی به سلاح است. اختلافی که ممکن است با گفت‌وگو یا جدایی پایان یابد، در حضور یک سلاح می‌تواند به حادثه‌ای غیرقابل بازگشت تبدیل شود.
کارشناسان جرم‌شناسی معتقدند کاهش دسترسی غیرقانونی به سلاح و افزایش نظارت بر نگهداری سلاح‌های شکاری، یکی از اقدامات ضروری برای کاهش قتل‌های خانوادگی است.
کاهش سرمایه اجتماعی و تضعیف میانجیگری
یکی از ویژگی‌های مهم جامعه کردستان در گذشته، نقش پررنگ ریش‌سفیدان، بزرگان محلی و نهادهای اجتماعی در حل اختلافات بود. بسیاری از نزاع‌ها پیش از رسیدن به مرحله قضایی یا خشونت، از طریق گفت‌وگو و میانجیگری پایان می‌یافت اما تغییرات اجتماعی، مهاجرت، شهرنشینی و کاهش ارتباطات سنتی باعث شده بخشی از این ظرفیت اجتماعی تضعیف شود.
احیای سرمایه اجتماعی و تقویت نهادهای میانجیگر می‌تواند در کاهش خشونت نقش مهمی داشته باشد.
نقش مدارس، مساجد و رسانه‌ها
مبارزه با خشونت تنها وظیفه دستگاه قضایی و انتظامی نیست. پیشگیری واقعی باید از آموزش آغاز شود. مدارس باید آموزش مهارت‌های زندگی، کنترل خشم، گفت‌وگو و حل تعارض را جدی‌تر بگیرند. ماموستاها و شخصیت‌های فرهنگی و اجتماعی نیز می‌توانند در ترویج فرهنگ مدارا، حرمت خانواده و پرهیز از خشونت نقش مؤثری داشته باشند. رسانه‌ها نیز نباید تنها به انتشار خبر قتل‌ها بسنده کنند؛ بلکه باید به تحلیل ریشه‌ها، آموزش عمومی و ترویج فرهنگ گفت‌وگو بپردازند.
مناطق کردنشین؛ از جامعه کم‌تنش تا زنگ خطر جدید
مناطق کردنشین در گذشته در بسیاری از شاخص‌های نزاع اجتماعی، جامعه‌ای با پیوندهای قوی خانوادگی و اجتماعی شناخته می‌شد؛ اما تغییرات سریع اقتصادی، فرهنگی و ارتباطی، چالش‌های تازه‌ای ایجاد کرده است. این به معنای «سقوط اخلاقی جامعه» نیست، بلکه نشانه آن است که جامعه در مرحله‌ای حساس از تحول قرار دارد و اگر آموزش، سیاست‌گذاری فرهنگی و حمایت اجتماعی متناسب با این تغییرات نباشد، آسیب‌های اجتماعی می‌تواند افزایش یابد.
راهکار چیست؟
کارشناسان معتقدند مقابله با خشونت خانوادگی نیازمند بررسی جدی است:
آموزش مهارت‌های ارتباطی و کنترل خشم از دوران مدرسه؛ تقویت مشاوره‌های خانوادگی پیش از ازدواج و هنگام بحران؛ کنترل دسترسی غیرمجاز به سلاح؛ حمایت روانی و اجتماعی از خانواده‌های در معرض بحران؛ احیای نقش میانجیگری اجتماعی؛ تقویت تولیدات فرهنگی، هنری و رسانه‌ای که روحیه مدارا و همدلی را افزایش می‌دهند.
خشونت ناگهانی نیست؛ معمولاً نتیجه سال‌ها انباشت خشم، سکوت، فشار و ناتوانی در گفت‌وگوست. جامعه‌ای که می‌خواهد از خشونت فاصله بگیرد، باید پیش از رسیدن به لحظه انفجار، صدای ترک‌های پنهان را بشنود.