به مناسبت روز جهانی یادبود قربانیان جنگهای شیمیایی - ۳۰ نوامبر / ۹ آذر ماهمقدمه: روزی برای دیدن آنچه جهان سالها ندید.
۹ آذر ماه، روز جهانی یادبود قربانیان جنگهای شیمیایی، تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ تقویم روزهایی است که انسانیت در میان ابرهای سمی گم شد و چشمها دیدند اما جهان برای سالها سکوت کرد. این روز، یادآور رنج هزاران انسانی است که قربانی جنگافزارهایی شدند که نه انسان را میکشند، بلکه انسانیت را.
جنگهای شیمیایی نوعی قتل عام بدون صداست؛ قربانیان اغلب نمیدانند از کجا ضربه خوردهاند و جهان غالباً دیر میفهمد که چه اتفاقی افتاده است.
۹ آذر، روز جهانی یادبود قربانیان جنگهای شیمیایی، یادآوری است برای اینکه بدانیم «جنگهای شیمیایی نه فقط سربازان، بلکه آینده یک ملت را میکشند».
در جهانی که هنوز از فجایع حلبچه، سردشت، سوریه و دیگر مناطق آلوده پاک نشده، این روز فرصتی است برای برجسته کردن آنچه در هیاهوی جنگها معمولاً فراموش میشود: انسانی که زجر میکشد، خانوادهای که از هم میپاشد، نسلی که آیندهاش تباه میشود.
جنگهای شیمیایی، بهویژه در نیمه دوم قرن بیستم، لکهای پاکنشدنی بر پیشانی تاریخ معاصر است؛ از حلبچه تا جبهههای ایران، از سوریه تا فجایع پراکنده در آفریقا. این مقاله از منظر حقوق بینالملل، حقوق بشر، مسئولیت دولتها، نقش سازمانها، ابزارهای بینالمللی و مصادیق عینی، به بررسی این فاجعه و راههای پیشگیری از تکرار آن میپردازد.
۱. تاریخچهای از سلاحهای شیمیایی؛ از خندقهای جنگ جهانی تا کوچههای حلبچه
۱–۱. جنگ جهانی اول: نخستین تجربه جهانی ترور شیمیایی
استفاده گسترده آلمان از کلر و فسژن در جبهههای یپرس (۱۹۱۵) نقطه آغازین بود. بیش از ۱.۳ میلیون نظامی و غیرنظامی در این جنگ قربانی شدند.
این تجربه فجیع پایه تصویب نخستین اسناد حقوقی شد.
۱–۲. قرن بیستم؛ گسترش بیضابطه
• استفاده ایتالیا علیه اتیوپی (۱۹۳۵)
• مصر علیه یمن (دهه ۶۰ میلادی)
• جنگ ویتنام و آسیبهای ناشی از «عامل نارنجی»
این نمونهها نشان دادند که جهان بدون نظام نظارتی واقعی نمیتواند مانع تکرار شود.
۱–۳. خاورمیانه؛ منطقهای که بار اصلی فاجعه را تحمل کرد
اما نقطه اوج جنایت شیمیایی در جنگ ایران و عراق و سپس سوریه رقم خورد؛ جایی که جامعه جهانی سالها سکوت کرد.
۲.ریشههای حقوقی مبارزه با تسلیحات شیمیایی:
ممنوعیت استفاده از تسلیحات شیمیایی در حقوق بینالملل سابقهای بیش از یک قرن دارد:
الف) پروتکل ۱۹۲۵ ژنو
این پروتکل نخستین سند بینالمللی بود که بهطور صریح استفاده از سلاحهای شیمیایی را ممنوع کرد؛
اما سه نقص بزرگ داشت:
• تولید و انبارداری را ممنوع نمیکرد
• نظارت اجرایی نداشت
• ضمانت اجرای مؤثر نداشت
نتیجه؟ هیچ
ب) کنوانسیون سلاحهای شیمیایی (CWC – 1993) یک انقلاب حقوقی
این کنوانسیون مهمترین سند حقوق بینالملل در حوزه کنترل تسلیحات است.
یک نقطه عطف تاریخی ایجاد کرد
• ممنوعیت تولید، توسعه، انبارداری، انتقال و استفاده
• ایجاد و تشکیل سازمان منع سلاحهای شیمیایی (OPCW)
• نظام بازرسی یکی از دقیقترین نظامهای حقوق بینالملل
ج) حقوق بینالملل بشردوستانه (IHL)
براساس ماده ۳۵ و ۵۱ پروتکلهای الحاقی ژنو:
استفاده از سلاحهایی که رنج غیرضروری ایجاد میکنند یا فاقد تمایز میان نظامیان و غیرنظامیاناند، مطلقاً ممنوع است.
نکته مهم:
ممنوعیت استفاده از سلاح شیمیایی از قواعد آمره (Jus Cogens) محسوب میشود.
یعنی هیچ معاهده، دستور یا وضعیت جنگی نمیتواند آن را توجیه کند.
۳. قربانیان بزرگ تاریخ؛ مصادیق و پیامدها :
۳–۱. حلبچه؛ فریاد خاموش ۵ هزار انسان
گازهای اعصاب، سمی و خفهکننده طی چند دقیقه شهری را به قبرستان تبدیل کردند.
پیامدهای آن تا امروز ادامه دارد:
• نقص عضو
• سرطانها
• نازایی و مشکلات ژنتیکی
• بحران روانی جمعی در نسلهای بعد
از نظر حقوقی:
این جنایت یکی از آشکارترین مصادیق جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت است.
۳–۲. مسمومان شیمیایی ایران؛ زخمی که هنوز درمان نشده
بیش از ۱۰۰ هزار جانباز شیمیایی ایران همچنان زیر درماناند.
بسیاری دچار بیماریهای لاعلاج و مزمناند.
جهان باید پاسخ دهد:
چرا کمیتههای حقیقتیاب سازمان ملل متحد آن زمان فعال نشدند؟
۳–۳. سوریه؛ تکرار تاریخ در برابر دیدگان جهان
استفاده از گاز سارین و کلر در غوطه، خانشیخون و دوما، بار دیگر نشان داد که جنگ شیمیایی نه گذشته، بلکه یک خطر زنده است.
۴. پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی:
الف) پیامدهای انسانی
• نابینایی، سوختگیهای شدید
• اختلالات ژنتیکی
• افسردگی و PTSD
• انزوای اجتماعی و فقر خانوادهها
ب) پیامدهای اقتصادی
• هزینههای سنگین درمانی
• کاهش نیروی کار
• تداوم وابستگی به حمایتهای دولتی
• تخریب زیرساختهای زندگی
ج) پیامدهای محیط زیستی
• آلودگی خاک و آب تا سالهای طولانی
• نابودی زیستگاههای انسانی ، حیوانی و گیاهان
• اثرات طولانیمدت بر سلامت انسان
۵. مسئولیت دولتها در حقوق بینالملل :
طبق طرح مسئولیت دولتها (ARSIWA):
و طبق اصول بنیادین حقوق بینالملل:
الف) مسئولیت ناشی از نقض تعهدات بینالمللی
بر اساس مواد ۲۸ تا ۴۸ طرح مسئولیت دولتها:
• رفتار ناقض ( نظیر استفاده از سلاح شیمیایی)
• انتساب عمل به دولت
• الزام به جبران خسارت به قربانیان و دولت آسیبدیده
ب) تعهداتی که دولتها نمیتوانند از آن فرار کنند
• ممنوعیت استفاده از سلاحهای شیمیایی از قواعد آمره (Jus Cogens) است.
• هیچ دولت، گروه یا فردی نمیتواند به استناد دستور مافوق یا شرایط جنگی از مسئولیت فرار کند.
ج ) مسئولیت بینالمللی دولت ناقض
هر دولتی که بخشی از چرخه تولید، انتقال یا استفاده از سلاح شیمیایی باشد، مسئول است. و الزاما باید در مجامع بین المللی پاسخگو باشند . و منتظر مجازات باشند .
د ) مسئولیت جبران خسارت
حمایت از قربانیان یک تعهد الزامآور بینالمللی است.
۳. تعهدات دولتهای بزرگ
بهویژه آمریکا، روسیه، چین و اتحادیه اروپا:
• ارائه دادههای طبقهبندیشده برای شناسایی عاملان
• همکاری کامل با OPCW
• ممنوعیت صادرات فناوریهای دوگانه
• مقابله با استفاده ابزاری سیاسی از پروندههای شیمیایی
۶. نقش سازمانهای بینالمللی :
۶–۱. سازمان منع سلاحهای شیمیایی (OPCW)
مهمترین نهاد اجرایی:
وظایف:
• بازرسی کارخانهها و انبارها
• اجرای برنامه نابودی ذخایر
• تحقیق و شناسایی عاملان
• حمایت پزشکی و فنی
تذکر مهم:
OPCW در سوریه یکی از پیچیدهترین مأموریتهای تاریخ را انجام داد. و به صورت کامل مناطق مورد بحث را از سلاح های شیمیایی پاکسازی کردند . و یکی از مهمترین اقدامات بین المللی بود که نتیجه خارق العاده ای به همراه داشت .
۶–۲. سازمان ملل متحد
نقش شورای امنیت:
• تصویب قطعنامههای الزامآور
• تحریم دولتهای ناقض
• تشکیل کمیتههای تحقیقاتی
نقش مجمع عمومی:
• ایجاد اجماع بینالمللی
• تأکید بر حمایت از قربانیان
۶–۳. سازمان جهانی بهداشت (WHO)
• تدوین دستورالعمل درمان مصدومان
• تربیت کادر درمان متخصص
• برنامههای مشترک با کشورهای درگیر
۷. وظایف دولتها در سطح ملی :
۱. تشکیل بانک اطلاعاتی جامع قربانیان
برای خدمات درمانی و پیگیری مسئولیتها.
2. درمان رایگان و مادامالعمر
حتی پس از دهها سال، اثرات شیمیایی ادامه دارد.
3. حمایت حقوقی و بینالمللی از قربانیان
• ارسال پروندهها به سازمانهای بینالمللی
• پیگیری مسئولیت دولتهای ناقض
4. آموزش و آگاهیرسانی عمومی
• درج در کتب مدارس
• برنامههای تلویزیونی
• بزرگداشت رسمی قربانیان
۸. نقش جامعه، رسانه و مردم:
۱. رسانهها
• روایتگری رنج قربانیان
• مبارزه با تحریف تاریخ
• مطالبهگری از دولتها
۲. جامعه مدنی
• سازمانهای مردمنهاد (NGO)
• تشکیل کمپینهای حمایتی
• جمعآوری کمک برای درمان
۳. مردم
• احترام و حمایت اجتماعی
• مشارکت در فعالیتهای صلحمحور
۹. آموزش صلح؛ تنها راه جلوگیری از تکرار تاریخ :
هیچ معاهده ای بدون فرهنگ سازی پایدار نمی ماند . و این یک اصل غیر قابل انکار است .
آموزش صلح یعنی:
• آموزش حقوق بشر
• احترام به کرامت انسان
• گفتوگوی فرهنگی
• مبارزه با نفرتپراکنی
سازمان ملل متحد ۳ محور کلیدی را دنبال میکند:
۱. تربیت نسل جدید با ارزشهای مشترک انسانی
۲. آموزش معلمان در حوزه حقوق بشر
۳. ایجاد شبکه جهانی صلح در مدارس
آموزش صلح، مهمترین سپر در برابر جنگهای شیمیایی آینده است.
۱۰. نتیجهگیری: جهان بدون صدای قربانیان ناقص است
روز جهانی یادبود قربانیان جنگهای شیمیایی تنها یادآوری رنج نیست؛ یادآوری مسئولیت ماست. جهان امروز بیش از هر زمان دیگر نیازمند پاسداری از صلح، مسئولیتپذیری دولتها، قدرت حقوق بینالملل، نقش مؤثر سازمانها و بیداری مردم است.
اگر جامعه جهانی نتواند مانع تکرار چنین فجایعی شود، تاریخ دوباره در مه سمی تکرار خواهد شد.
حلبچه و قربانیان جنگ تحمیلی تنها خاطره نیستند —هشدارند.
هشداری که باید شنیده شود، نوشته شود و جهان را از خواب غفلت بیدار کند.
روز جهانی یادبود قربانیان جنگهای شیمیایی یادآوری میکند که:
اگر جهان صدای قربانیان را نشنود، جنگ دوباره حرف میزند.
اگر عدالت اجرا نشود، تاریخ دوباره تکرار میشود.
اگر جامعه جهانی اقدام نکند، آینده نیز قربانی خواهد شد.
این روز فرصتی است برای اینکه دوباره به خود بگوییم:
هیچ ملتی نباید در ابرهای سمی دفن شود. هیچ رنجی نباید نادیده گرفته شود. هیچ جنایتی نباید بیپاسخ بماند.