چکیده: روز جهانی گردشگری فرصتی است برای بازاندیشی در نقش صنعت گردشگری بهعنوان یکی از پایههای اصلی توسعه پایدار در جهان . استان کردستان با موقعیت جغرافیایی ویژه، فرهنگ غنی، جاذبههای طبیعی و تاریخی متنوع، ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به یکی از قطبهای گردشگری ایران و منطقه دارد. بااینحال، توسعهی گردشگری در کردستان نیازمند توجه به زیرساختها، مدیریت کارآمد، سرمایهگذاری هدفمند و بلند مدت ، مشارکت فعال مردم و نهادهای مدنی است. در این مقاله سعی کرده ام با نگاهی تحلیلی و مستند، به بررسی جایگاه کردستان در نقشه گردشگری ایران، ظرفیتها و چالشها، وظایف دولت و مردم، و راهکارهای معرفی جهانی این استان بپردازم و در پایان پیشنهادهایی برای تبدیل گردشگری به موتور محرک توسعه پایدار کردستان ارائه کردهام.مضافا روز جهانی گردشگری، یادآور نقشی است که این صنعت پویا در شکلدهی آینده کشورها ایفا میکند. استان کردستان، با ترکیب بینظیری از طبیعت بکر، تاریخ غنی، فرهنگ پویا و مردمانی مهماننواز، ظرفیتی دارد که در کمتر نقطهای از ایران یافت میشود. اما این ظرفیتها هنوز بهطور کامل شکوفا نشدهاند. در نهایت کردستان میتواند با سرمایهگذاری هوشمند، مدیریت علمی، و مشارکت مردم و نهادهای مدنی، از گردشگری بهعنوان موتور توسعه پایدار خود بهرهبرداری کند.
مقدمه: گردشگری در قرن بیستویکم به یکی از بزرگترین صنایع جهان تبدیل شده است؛ صنعتی که نهتنها منبع درآمدی کلان برای کشورها به شمار میرود، بلکه بهعنوان ابزاری برای تقویت صلح، تعامل فرهنگی، توسعه اقتصادی و حتی حفاظت از محیط زیست شناخته میشود. آمارهای جهانی نشان میدهد که سهم گردشگری از تولید ناخالص داخلی بسیاری از کشورها به بیش از ۱۵ درصد رسیده است. در چنین شرایطی، ایران با تنوع طبیعی و فرهنگی گسترده، میتواند سهم بزرگی از این بازار جهانی را به خود اختصاص دهد.
کردستان با اصالت و نجیب بهعنوان استانی مرزی، فرهنگی و تاریخی، ظرفیتهایی دارد که آن را از بسیاری مناطق کشور متمایز میسازد. طبیعت بکر، کوهها و جنگلهای سرسبز، دریاچهها و چشمههای طبیعی، در کنار موسیقی، ادبیات و آیینهای اصیل کردی، کردستان را به گنجینهای بیبدیل برای گردشگری فرهنگی و طبیعی تبدیل کرده است. اما پرسش این است که چرا تاکنون این ظرفیتها آنگونه که باید به ثمر ننشستهاند؟ پاسخ این پرسش در ضعف زیرساختها، کمبود سرمایهگذاری و نبود مدیریت راهبردی نهفته است.
صنعت گردشگری امروز دیگر تنها یک فعالیت تفریحی یا اقتصادی نیست؛ بلکه ابزاری برای دیپلماسی فرهنگی، تعامل بینالمللی، توسعه اجتماعی و ایجاد صلح پایدار است. بسیاری از کشورها با تکیه بر گردشگری توانستهاند نهتنها درآمد ملی خود را افزایش دهند، بلکه تصویر مثبتی از هویت فرهنگی خویش در سطح جهان ارائه دهند.
ایران، با تمدنی کهن و طبیعتی متنوع، ظرفیتهای کمنظیری دارد. در میان استانهای کشور، کردستان جایگاه ویژهای دارد؛ استانی که مرز فرهنگ و طبیعت است و میتواند به یکی از قطبهای اصلی گردشگری ایران و حتی منطقه غرب آسیا تبدیل شود. و این موضوع یک واقعیت محض است که با کمی دوراندیشی می توان به آن نقطه شکوفا دست یافت.
کردستان کجاست؟ شناخت ظرفیتهای یک استان فرهنگی و تاریخی:
کردستان در غرب ایران و در دامنه های زاگرس قرار دارد و در مرز با عراق قرار دارد. و همین موقعیت ژئوپلیتیکی، آن را به دروازهای برای تبادلات فرهنگی و اقتصادی بدل میسازد ، این استان با مساحتی بیش از ۲۹ هزار کیلومتر مربع و جمعیتی جوان و فعال، از نظر جغرافیایی و انسانی جایگاهی ویژه دارد. کردستان نهتنها سرزمین طبیعت بکر است، بلکه مهد ادبیات، فرهنگ و هنر نیز محسوب میشود. موسیقی کردی که از میراث جهانی بشری به شمار میرود، و همچنین در سال ۱۳۹۸ «شهر سنندج، مرکز استان کردستان بهعنوان شهر خلاق موسیقی در یونسکو ثبت شده است.» جشنها و آیینهای سنتی مانند نوروز و مراسم مذهبی خاص، و همچنین صنایع دستی بینظیر همچون قالی و گیوه، همگی میتوانند گردشگران داخلی و خارجی را به خود جذب کنند.
از نظر طبیعی، آبیدر سنندج، دریاچه زریوار مریوان، کوههای شاهو، جنگلهای اورامان و روستاهای پلکانی با معماری منحصربهفرد، از جمله ظرفیتهایی کم نظیر و حتی بی نظیر هستند که میتوانند کردستان را به مقصد گردشگری چهارفصل تبدیل کنند.
سنندج؛ قلب فرهنگی و گردشگری کردستان:
سنندج بهعنوان مرکز استان کردستان، نهتنها یک شهر اداری، بلکه پایتخت فرهنگی و هنری کُردها است. و نقشی کلیدی در معرفی ظرفیتهای استان دارد. این شهر با بافت تاریخی، عمارتهای سنتی مانند عمارت آصف، وکیل و خسرو آباد و بازار قدیمی، و طبیعت زیبای اطرافش، میتواند مقصدی جذاب برای گردشگری فرهنگی و شهری باشد. کوه آبیدر بهعنوان نماد سنندج، سالانه هزاران بازدیدکننده داخلی و خارجی را جذب میکند.
افزون بر این، سنندج شهری است که جشنوارههای موسیقی و آیینهای محلی در آن زنده و پویاست. اگر سیاستگذاری درست در زمینه برگزاری جشنوارههای بینالمللی موسیقی کردی صورت گیرد، سنندج میتواند در کنار شهرهایی چون استانبول و باکو به یکی از مراکز مهم گردشگری هنری منطقه تبدیل شود.
گردشگری؛ موتور توسعه پایدار کردستان:
گردشگری در کردستان تنها یک فرصت اقتصادی نیست، بلکه ابزاری برای توسعه پایدار است.حال این توسعه پایدار، سه ضلع دارد: اقتصاد، اجتماع و محیط زیست. گردشگری میتواند به راحتی هر سه ضلع را در کردستان تقویت کند :
1. اقتصاد: ایجاد هزاران شغل مستقیم در هتلداری، حملونقل، صنایع دستی و خدمات، و صدها شغل غیرمستقیم در بخشهای کشاورزی و تجارت.
2. اجتماع: تقویت هویت محلی، ایجاد حس افتخار به فرهنگ کردی و کاهش مهاجرت جوانان.
3. محیط زیست: افزایش انگیزه برای حفاظت از منابع طبیعی از طریق بومگردی و گردشگری مسئولانه.
نمونههای بینالمللی مانند گرجستان و ترکیه نشان میدهند که گردشگری میتواند حتی در کشورهایی با شرایط اقتصادی و سیاسی پیچیده، موتور محرک توسعه شود. کردستان نیز میتواند این مسیر را طی کند.
چالشها و نیازهای توسعه گردشگری در کردستان:
با وجود ظرفیتهای عظیم، کردستان با چالشهای متعددی روبهرو است:
• کمبود زیرساختها: نبود جادههای مناسب، فرودگاههای مجهز ، و خطوط ریلی و اقامتگاههای استاندارد و خدمات بهداشتی - رفاهی. و همچنین نبود تبلیغات موثر داخلی و بین المللی
• مدیریت ناهماهنگ: نبود یک برنامه جامع ملی و استانی برای توسعه گردشگری.
• کمبود سرمایهگذاری: سرمایهگذاران داخلی و خارجی به دلیل نبود تضمینهای قانونی و ذهنیتهای منفی و ضعف تبلیغات کمتر به این حوزه ورود میکنند.
• ذهنیت نادرست داخلی و جهانی: تصویر بسیار ناصحیحی که برخی رسانههای کوتهاندیش از امنیت و وضعیت کردستان ارائه دادهاند، مانعی برای جذب گردشگران خارجی بوده است و مضافا عدم حمایت دولت در این زمینه مشکلات را دو چندان کرده است.
نقش مدیران شهری و ملی در توسعه گردشگری کردستان :
توسعه گردشگری کردستان نیازمند همکاری سه سطح مدیریتی است:
• ملی: دولت مرکزی باید بودجهای ویژه برای استانهای مرزی با ظرفیت گردشگری اختصاص دهد و از طریق وزارت امور خارجه و سفارت خانهها و کنسولگریها و رایزنیهای فرهنگی، تصویر واقعی کردستان را به جهان معرفی کند.
• استانی: استانداری و اداره کل میراث فرهنگی باید طرح جامع توسعه گردشگری استان را تدوین کنند.
• محلی: شهرداریها وظیفه دارند خدمات شهری و امکانات عمومی در هر فصل را متناسب با حضور گردشگران ارتقا دهند.
نقش مردم و انجمنهای مردمنهاد (NGO)، سفیران گردشگری کردستان :
گردشگری بدون مشارکت مردم موفق نخواهد شد. مردم کردستان با مهماننوازی تاریخی خود میتوانند بهترین سفیران فرهنگی برای معرفی این استان باشند. انجمنهای مردمنهاد نیز با فعالیت در زمینه محیط زیست، صنایع دستی، بومگردی و فرهنگ محلی میتوانند حلقه اتصال بین جامعه محلی و نهادهای رسمی باشند. تقویت این انجمنها و حمایت از فعالیتهای داوطلبانه آنان یک ضرورت برای توسعه گردشگری پایدار است.
راهکارهای معرفی کردستان به جهان:
• استفاده از دیپلماسی گردشگری و معرفی کردستان در نمایشگاهها و جشنوارههای بینالمللی.
• تولید محتوا به زبانهای مختلف (فارسی، کردی، انگلیسی و عربی) در فضای مجازی.
• دعوت از تورگردانان و خبرنگاران بینالمللی برای بازدید از استان.
• برگزاری رویدادهای بینالمللی فرهنگی، هنری و ورزشی در سنندج و سایر شهرها.
پارامترهای جذابیت برای گردشگران:
1. طبیعت چهار فصل و بکر کردستان
2. موسیقی و رقص کردی بهعنوان میراث معنوی جهانی
3. صنایع دستی منحصربهفرد
4. آیینها و جشنهای محلی
5. غذاها و خوراک سنتی کردی
6. امنیت و مهماننوازی مردم
درآمدزایی پایدار از گردشگری:
گردشگری میتواند جایگزین منابع سنتی درآمدی شود. سرمایهگذاری در هتلداری، بومگردی، صنایع دستی و حملونقل محلی میتواند درآمدی پایدار برای مردم به همراه داشته باشد. این درآمد نهتنها به توسعه زیرساختها کمک میکند، بلکه باعث رونق صنایع دستی و کشاورزی محلی نیز خواهد شد. در این مسیر، حمایت دولت و حضور بخش خصوصی ضروری است.
نتیجهگیری و پیشنهادها:
کردستان استانی است با ظرفیتهای عظیم برای توسعه گردشگری؛ ظرفیتی که میتواند این منطقه را به مقصدی جهانی تبدیل کند. بااینحال، تحقق این هدف نیازمند اراده ملی، مدیریت کارآمد، سرمایهگذاری هدفمند و مشارکت فعال مردم است.
همچنین کردستان میتواند به «بهشت پنهان گردشگری ایران» تبدیل شود؛ مشروط بر آن که نگاه ملی و جهانی به آن تغییر کند. گردشگری تنها یک صنعت نیست، بلکه راهی برای تقویت هویت فرهنگی، توسعه اقتصادی و تعامل جهانی است.
پیشنهادها:
1. تدوین برنامه جامع توسعه گردشگری کردستان با همکاری دولت، شهرداریها و بخش خصوصی.
2. اختصاص بودجه ویژه برای زیرساختهای حملونقل، اقامت و خدمات گردشگری.
3. حمایت قانونی از سرمایهگذاران داخلی و خارجی.
4. آموزش و توانمندسازی جوامع محلی در حوزه گردشگری پایدار.
5. معرفی جهانی کردستان از طریق دیپلماسی فرهنگی و رسانههای نوین.
کردستان میتواند با تکیه بر فرهنگ، تاریخ و طبیعت خود، نهتنها منبع درآمدی پایدار برای مردم باشد، بلکه الگویی برای توسعه پایدار و تعامل فرهنگی و پیام آور صلح و همزیستی در منطقه و جهان به شمار آید.