در میان کوههای بلند و درههای خاموش مریوان، کلاش چون افسانهای برآمده از دل خاک نفس میکشد. هیچ چیز در آن تصادفی نیست؛ هر نخ، هر دوخت، و هر گره، گویی سخنیست ناگفته از دل تاریخ. این کفش، روایتگر رابطهای دیرینه میان انسان و جهان پیرامون اوست. رابطهای بیواسطه، بیتکلف، و آمیخته به خرد زیستی.کلاش از دل فلسفهی کُردی زیستن بر میخیزد؛ فلسفهای که طبیعت را دشمن نمیداند، بلکه آن را همپیمان، معلم و مادر میبیند. این کفش نه با ماشین، که با دستِ انسان ساخته میشود؛ دستانی که درد را میفهمند، خستگی را میشناسند و در عین حال، زیبایی را میزایند. کلاش از پوست گوسفند و ریسمان زندگی برمیخیزد، همچون نیایشِ بیکلامی به پیشگاه زمین.
مریوان، با چشمههای زلال و کوههای مغرورش، حافظ این هنر است؛ و کلاش، پرچمدار فرهنگی که به فراموشی تن نداده. کفشی که بر خاک راه میرود، اما روحش در آسمانها جاری است؛ گویی هر قدمی با کلاش، قدمی است بر مسیر آشتی با ریشهها و هر حرکت پا، پژواکی است از پایمردی مردمی که در سکوت، تاریخ را حمل کردهاند.
در روزگاری که هویتها چون برگهای پاییزی در بادِ مصرفگرایی پراکنده میشوند، کلاش هنوز گرم است، زنده است و ایستاده. زیرا که کلاش، تنها کفش نیست؛ روحی است که بر زمین راه میرود و یادآور این حقیقت ساده اما ژرف است که آنکس که با طبیعت همنفس است، هیچگاه گم نمیشود.
کلاش؛ پایافزاری که قصهها در خود دارد
گیوه یا به زبان محلی کلاش، پاپوشی سنتی، سبک و منحصر بهفرد است که ریشه در فرهنگ و طبیعت سختپسند مردمان کُردستان دارد. محصولی که از دل گذرگاههای سنگلاخی زاگرس بیرون آمده و با زیبایی، راحتی و سادگیاش، هویتی به قدمت تاریخ را به کف پا میبخشد.
تاریخچه و ریشههاتاریخ دقیقی برای پیدایش گیوه ثبت نشده، اما بسیاری آن را بهعنوان یکی از نخستین پاپوشهایی میدانند که بشر آفریده است. این کفش، با بهرهگیری از مواد طبیعی و هنر دستی مردمان گذشته، ابزاری برای عبور از مسیرهای صعبالعبور ساخته شد.
در منابع محلی، گفته میشود گیو، پهلوان داستانی فردوسی، در سفرهای طولانی خود چنین پاپوشی ضروری داشته و حتی شاید منشأ این کفش بوده باشد.
فرق گیوه و کلاش
“گیوه” اصطلاح کلی برای انواع کفشهای دستدوز است که در بسیاری از استانها ایرانی تولید میشود. اما نوع خاصی از آن در مناطق کُردنشین با طراحی ویژهاش شناخته میشود که به آن کلاش میگویند.
مناطق کوهستانی کردستان واورامانات و گذرگاههای صعب العبور آن ها، کم بوده راههای ارتباطی ماشین رو، نوع معیشت مبتنی بردامداری و کشاورزی و ضرورت تحرک فراوان در فصول سه گانه بهار و تابستان و پائیز ( که فصل کار هستند) پا افزاری را می طلبد که سبک راحت – مقاوم– خنک و در عین حال ارزان باشد و خود عشایر، روستاییان و جوامع نیمه شهری با امکانات موجود در منطقه قادر به تولید آن باشند. کلاش نوعی پای افزار است که رویه آن را از ریسمان و نخ (نی) و نوعی نخ از پشم بز که دور زیره کلاش (پرگ ما) ریسمانهای پنبه ای بافته و زیره (چیره کلاش) یا ته آن را گاه از چرم و غالباً از لته های به هم فشرده و در هم کشیده میسازند.
کلاش را باید یکی از جالبترین و ارزنده ترین صنایع دستی روستایی کردستان دانست.
این پای پوش قدیمی که روزگاری، بخصوص در فصل تابستان مورد استفاده فراوان قرار میگرفت در سالهای اخیر به سبب رواج کفش ماشینی و جایگزین شدن آن بجای پای افزارهای قدیمی در اکثر مناطق ایران رونق و اعتبار دیرین را از دست داده و صنعتگران شاغل نیز بعلت کمی درآمد و کاهش تقاضا در این رشته به مشاغل دیگر روی آورده اند ولی زیبائی و تنوع و طرحهای متعدد کلاش آنچنان است که هنوز هم دارای متقاضیان فراوانی بوده و از استقبال قابل توجهی در فصول بهار و تابستان برخوردار می باشد. کلاش کشی یکی از صنایع دستی رایج و بومی استان کردستان وکرمانشاه است و به ویژه در بخش اورامانات از جمله صنایع دستی مسلط می باشد.
این صنعت بومی را میتوان بر مبنای نوع تولید و محل تولید به دو بخش اصلی روستایی و شهری تقسیم کرد. دو روستای حجیج و نودشه از بخش اورامانات جزو مراکز قریمی و مهم تولید نوع خاصی از کلاش میباشد که تخت آن کهنه ای است و به نام کلاش زیره ای شهرت دارد.
درزمان صفویه اولین تبعید ایلات کورد اغازشد و در سرزمینهای همچون خراسان، اصفهان و شیراز اسکان داده شدند و از این رو این صنعت وارد این شهرها شد و بعد از گذشت سالیان طولانی در ساخت آن دگرگون شده است و به صورت نیمه صنعتی تبدیل شده که در این مناطق به گیوه شناخته میشود.
تاریخ استفاده از کلاش در کردستان نامعلوم است اما در کتیبه انوبانی نی دوره لولوبیها بر میگردد و درکتیبه هخامنشی مرد لولویی در پایش کفشی همانند گیوه و کلاش به تصویرکشیده است اما در این چندسال در کاوشهای نزدیک روستای هجیج از توابع اورامانات کفشی پارچهای کشف شد و به کلاش هورامان معروف است که قدمت سه هزار ساله دارد۰ با مطالعات میدانی ازکلاشبافان قدیمی در یافتیم که این هنر شگفتانگیز از روستای طویله از هورامان لهون و بعد وارد ایران شهر نودشه و نهوین و هجیج و بعد اسپریز و دل امده است همان گونه که در تاریخ سومریها امده است سومریها بعد از شکست در مکانی که به نام دشت شهرزور معرف است اسکان یافتند که روستای طویله از این منطقه است و همان طور که سوران حمهرش تاریخدان گفتهاند لهجه اورامی از شاخههای به جامانده از سومریها ست و هنر دستبافت نیز از شاهکارهای سومریهاست۰ میتوان گفت قدمت کلاش در این مناطق بیشتر از سه هزارسال است.
کلمه کلاش از دو واژه کلا که در زبان اورامی به معنی گاو دوساله و نر میباشد که در کلاش از پوست برای تیره و از نرینه آن برای زیره به کار میرود «ش» نیز در اینجا معنی ندارد اما به احتمال زیاد واژه سومری است.
واژه کلاش در زبان روسی به افزار معنی میشود کلاشینکف نیز به معنی جنگافزار میباشد.
کلاش؛ از دل کوهستان تا ریشه در تاریخگیوه، این کفش سبک و بیتکلّف، سالهاست که بر پای مردمان کوهستانی غرب ایران مینشیند؛ اما کلاش، گونهای خاص از آن است که از بطن فرهنگ غنی مردم هورامان در استان کردستان برآمده است.
این کفش، برخلاف تولیدات صنعتی، از دل زندگی میجوشد. نه در کارخانه، که در اتاقی ساده، با دستهایی صبور و عاشق که تار و پود آن را با عشق و مهارت میبافند.
ساخت کلاش، آیینیست در خود. زن و مرد، پیر و جوان، نسلبهنسل، راز آن را در سینه نگه داشتهاند. از نخ پنبه گرفته تا موی بز، از سوزنهای ساده تا ساعتها وقتگذاری، همه و همه در خدمت خلق پاپوشی هستند که پا را از آتش تابستان و یخبندان زمستان محافظت میکند، بیآنکه رنگ از هویت خود ببازد.
گیوه؛ پاپوشی از جنس فرهنگ و ضرورت
در گذشته، گیوه تنها یک کفش نبود؛ گامی بود برای زنده ماندن. در مسیرهای صعبالعبور زاگرس، کفشی لازم بود که هم سبک باشد، هم بادوام، هم تهویه داشته باشد و هم بتوان آن را با مواد در دسترس ساخت.
پاسخ این نیاز، چیزی نبود جز گیوه؛ پاپوشی از الیاف طبیعی که زیر پای مردمان درهها و قلهها، نرم و مقاوم حرکت میکرد.
در کلاش هورامی، هیچ چیزی اضافه نیست. هر بخشی از آن هدف دارد؛
• رویهای از نخ که پا را در بر میگیرد،
• زیرهای از پارچه فشرده یا موی بز که روی سنگ و خاک دوام میآورد،
• ساختی که نه راست دارد و نه چپ؛ پا را بدون اجبار، همانگونه که هست، میپذیرد.
این یعنی هم احترام به طبیعت بدن، و هم احترام به طبیعت اطراف.
مریوان؛ خاستگاه هنرِ گامنهادن
شهر مریوان در استان کردستان، امروز بهدرستی بهعنوان “پایتخت کلاش ایران” شناخته میشود. این شهر، با کارگاههای کوچک اما پرشور خود، هنوز قلب تپندهی هنر کلاشبافیست.
یونسکو، با شناخت ارزش فرهنگی و اقتصادی این صنعت، مریوان را بهعنوان شهر جهانی کلاش معرفی کرد-نشانهای از جهانیشدن میراثی که از دل بومیترین فرهنگها سر برآورده است.
زیبایی در سادگی؛ تفاوت در هویت
گیوه را نمیتوان با کفشهای مدرن مقایسه کرد؛ زیرا هدف آنها متفاوت است.
اگر کفشهای امروزی، بیشتر نمایشی از مصرفگراییاند، کلاش نمایش سادگیست. اگر کفش مدرن از چرم و پلاستیک ساخته میشود، گیوه از نخ و همت ساخته میشود.
اگر کفش کارخانهای، روحی ندارد، کلاش با دستهای مادر و پدر، روح میگیرد.
و این روح، از پا فراتر میرود؛ به دل مینشیند.
کلاش امروز؛ از خاک تا فشن
در سالهای اخیر، طراحان و هنرمندان زیادی تلاش کردهاند تا کلاش را از انزوا بیرون بیاورند و به عنوان بخشی از پوشاک مد روز معرفی کنند.
امروزه کلاش هایی با طرحهای نو، رنگهای متنوع، و حتی با کاربردهای شهری در بازار دیده میشوند. اما هنوز هم اصل اصیل آن، همان کلاش سادهی دستدوز است که در دل روستاها و کوهها نفس میکشد.
ضرورت حفظ یک میراث زنده
در جهانی که صنایع ماشینی، صنایع دستی را میبلعند، حفظ کلاش بهعنوان نماد هویت، هنر و مقاومت فرهنگی بسیار ضروریست.
اگر نسل امروز با این هنر آشنا نشود، اگر آموزش آن در خانوادهها و مدارس زنده نماند، چیزی فراتر از یک کفش را از دست خواهیم داد—ریشه را از دست خواهیم داد.
پاپوشی برای سفر در زمان
کلاش فقط وسیلهای برای راه رفتن نیست؛ راهیست برای بازگشت. بازگشت به اصالت، به طبیعت، به مردمی که هنوز در پناه کوه زندگی میکنند و هنوز هم باور دارند که زیبایی، در سادگیست.
کسی که کلاش میپوشد، نهتنها بر زمین قدم میگذارد، بلکه گویی بر گذشته، بر خاطرات پدربزرگها و مادربزرگها، بر ریشههای هزارساله یک فرهنگ قدم میگذارد.
از اصالت تا مدرنسازی
با رشد صنایع مد و گرایش به پوشاک بومی در سالهای اخیر، کلاش از کفشهای روستایی فراتر رفته و وارد دنیای مد شهری شده است. طراحان جوان و برندهای فرهنگی، با حفظ چارچوب سنتی آن، اقدام به طراحی کلاش هایی با رنگها و طرحهای نو کردهاند. این روزها، کلاش نهتنها در کوچههای خاکی روستا، بلکه در خیابانهای شهر و حتی در جشنوارههای مد دیده میشود.
نگهداری از فرهنگی که باید بماند
اگرچه امروزه بسیاری از صنایع دستی در معرض فراموشی هستند، اما کلاش هنوز ایستاده است. شاید به این دلیل که همچنان کاربرد دارد، همچنان زیباست، و هنوز هم از دل دستهای زنان و مردان هنرمند زاده میشود.
حفظ این هنر، نه فقط حفظ یک پاپوش سنتی، که حفظ بخشی از فرهنگ، تاریخ و هویت مردمان این سرزمین است.
ساختار و ویژگیها
• زیرهی کلاش معمولاً از پارچهی نخی متراکمی ساخته میشود که با بافت طولی و عرضی تولید شده و به کمک تسمههای چرمی یا موی بز محکم میشود .
• رویهی کلاش غالباً با نخ پنبهای یا ابریشمی و بهصورت سوزندوزی توسط زنان با مهارت بافته میشود .
• ترکیب چرم، پارچه، موی بز و نخهای طبیعی باعث میشود کلاش بسیار سبک، خنک و مناسب پیادهروی در دماهای گرم باشد.
ویژگیهای درخشان کلاش
• سازگاری با هر دو پا: کلاش چپ و راست ندارد؛ هر لنگه آن را میتوان بر هر پا پوشید.
• خنک و ضدباکتریال: کلاش با قابلیت تهویه بالا از تعریق، بوی بد و قارچ کف پا جلوگیری میکند.
• بهداشتی و آنتیباکتریال: نگهداری طبیعی و بدون نیاز به واکس یا مواد شیمیایی.
• دوام و انعطافپذیری بالا: برخی مدلها تا ۱۸۰ درجه انعطاف دارند و شکستگی ندارند.
• ساده و سریع پوشیدنی: بدون بند یا پیچیدگی، راحت و ژرف در دل فرهنگ کردی جای دارد.
• نماد فرهنگی و هویتی: در سالهای اخیر، شهر مریوان بهخاطر تولید گسترده کلاش، توسط یونسکو بهعنوان «شهر کلاش ایران» شناخته شد.
زیبایی در بافت و شکل
کلاش بیشتر از یک کفش است؛ بازتاب زیبایی هنر و هویت فرهنگی کُرد. بافتههایی ساده و دلپذیر که در کنار شکلی مینیمال، نمایانگر سادگی، استحکام و اصالت است. این زیبایی نه فقط بهچشم، که بر قلب اثر میگذارد—یک قصهی پاخورده که تا بر زمین گام میگذارد، با خود تاریخ را همراه دارد.
سبکها و انواع کلاش
کلاش ها تنوع زیادی دارند، بسته به ناحیه، کاربرد، جنس و طراحی. برخی از سبکهای رایج شامل:
1. کلاش هورامی
• رایجترین و اصیلترین نوع در مناطق هورامان (کردستان ایران و عراق).
• رویهی آن با نخ پنبهای یا ابریشمی، دستبافت و بسیار ظریف است.
• زیره از پارچههای ضخیم (در گذشته با پشم بز، امروزه با لاستیک یا پارچه متراکم) ساخته میشود.
2. کلاش همانند فرهنگ غنی کوردستان فرقی در زنانه و مردانه ندارد
• در طرحها و رنگهای متنوعتر، با تزئیناتی مانند سوزندوزی و گلدوزی سنتی.
• گاهی با پاشنهی مخفی برای زیبایی بیشتر.
3. کلاش بچگانه
• سبکتر، با رنگهای شاد، برای استفاده روزمره یا در جشنها.
• اغلب با بند یا چسب برای سهولت استفاده.
4. کلاش شهری / مدرن
• ترکیبی از طراحی سنتی و مدرن.
• برخی با زیرهی چرمی یا لاستیکی و رویهای رنگی تولید میشوند.
• امروزه در فشن شهری و حتی کفشهای تابستانی جایگاه خوبی یافته است.
کاربردهای امروزی کلاش
با وجود صنعتیشدن کفشها، کلاش همچنان جایگاه ویژهای دارد:
کاربرد توضیح
استفاده روزمره در مناطق گرمسیری بهدلیل سبکی و خنکی.
استفاده در مراسم سنتی، عروسیها و جشنوارهها نماد هویت فرهنگی.
هدیه به مهمانان یا توریستها بهعنوان نماد فرهنگی منطقه.
فشن مدرن و پوشاک طبیعی طراحان امروزی از آن در استایلهای خیابانی و طبیعی استفاده میکنند.
مصرف درمانی برای پاهای حساس سبک، بدون فشردگی و مناسب برای پاهای آسیبدیده.
نگهداری از کلاش؛ حفظ یک فرهنگ
کلاش فقط یک کفش نیست؛ بازتابیست از سادگی، خلاقیت، و همزیستی انسان با طبیعت. در جهانی که کفشها از پلاستیک و ماشین تولید میشوند،کلاش همچنان با دست بافته میشود—گرچه شاید آرامتر، اما با قلبی گرمتر.
در واپسین گامهای این سفرِ تاریخ و فرهنگ، کلاش بر زمین محکم و استوار میایستد؛ همچون نگهبانی که از دروازههای اصالت و هویت پاسداری میکند. این کفش ساده و بیزرقوبرق، نه تنها پوششی برای پا، که نشانهای سترگ از پایداری مردمان مریوان است؛ مردمانی که در طوفان زمان و هجوم مدرنیته، همچنان ایستادهاند و بر ارزشهای خویش پای میفشارند.
کلاش، همچون شمشیری است که از فولاد خاک و آتش سنتها ساخته شده، و هر گام بر زمین زاگرس، پژواکیست از مقاومت، شجاعت و عشق به ریشهها. در دنیایی که همه چیز به سرعت میگذرد و فراموشی چون سایهای سنگین بر تاریخ میافتد، کلاش همچنان بر قامت فرهنگ مردمی میایستد که برای پاسداری از هویت و معنای واقعی زندگی، از هر لحظهی خود محافظت کردهاند.
پس بگذار تا هر قدمی که با کلاش برداشته میشود، سرود آزادی و پایداری باشد؛ سرودی که در گوش بادهای کوهستانی و صدای رودخانههای جاری، تا ابد طنینانداز خواهد ماند. چرا که کلاش، بیش از یک کفش، مظهر حماسهی زیستن و مکتب بزرگ مقاومت است، که نسلها را به هم پیوند میدهد و راه را برای فرداهای روشنتر میگشاید.
و چه زیباست که این گامها، هنوز ادامه دارند…