دریاچه ارومیه طی چند دهه گذشته از یک پهنه آبی با ارزش جهانی به کانونی فعال از بحران زیستمحیطی تبدیل شده است. بررسیها نشان میدهد این تغییر نه تنها به دلیل کاهش بارندگی و تغییرات اقلیمی رخ داده، بلکه مهمتر از آن ناشی از فشارهای انسانی نظیر توسعه بیرویه کشاورزی، حفر چاههای عمیق و سدسازی گسترده بر رودخانههای ورودی بوده است. مجموعه این عوامل تعادل طبیعی حوضه را بر هم زده و سبب کاهش شدید سطح و حجم آب دریاچه شده است.
خشک شدن پهنههای وسیع دریاچه، کفههای نمکی گستردهای بر جای گذاشته که در شرایط بادخیز بهعنوان منبع تولید گردوغبار شور عمل میکنند. ذرات برخاسته از این بسترها ترکیبی از نمک و رس هستند که میتوانند با جریان باد تا فاصلههای طولانی جابهجا شوند. این ذرات اثرات متعددی بر محیط انسانی دارند: از افزایش بیماریهای تنفسی و قلبی–عروقی گرفته تا بروز مشکلات پوستی و چشمی. افزون بر آن، رسوب نمک بر سطح خاکهای کشاورزی، موجب کاهش حاصلخیزی و افت عملکرد محصولات میشود. در چنین شرایطی، معیشت جوامع روستایی و امنیت غذایی منطقه با تهدیدی جدی روبهرو خواهد بود.
تأثیرات خشک شدن دریاچه ارومیه بر کردستان و شهر سقزابعاد بحران دریاچه ارومیه تنها به استان آذربایجان غربی محدود نمیشود. استان کردستان و به ویژه شهر سقز نیز به دلایل هیدرولوژیک و اقلیمی در معرض پیامدهای این فاجعه قرار دارند. بخشی از منابع آبی تغذیه کننده حوضه آبریز ارومیه از ارتفاعات چهلچشمه و دشتهای اطراف سقز سرچشمه میگیرند؛ بنابراین هرگونه تغییر در چرخه آب حوضه میتواند بهطور غیرمستقیم بر منابع طبیعی کردستان اثرگذار باشد.
️از سوی دیگر، الگوهای باد در شمالغرب ایران نشان میدهد که امکان انتقال ذرات نمکی برخاسته از بستر خشکیده دریاچه به سمت کردستان وجود دارد. این امر بهویژه برای سقز که در مسیر بادهای غالب قرار گرفته است، تهدیدی محسوس به شمار میرود. در سالهای آینده میتوان انتظار داشت که روزهای همراه با گردوغبار شور در این منطقه افزایش یابد. این پدیده پیامدهایی همچون افزایش بیماریهای تنفسی، فشار بر نظام سلامت شهری، کاهش دید افقی و اختلال در فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی را به همراه خواهد داشت.
️افزون بر آثار مستقیم بر سلامت انسان، اثرات غیرمستقیم نیز قابل توجه است. رسوب نمک بر اراضی دیم و باغات سقز، کارایی خاک را کاهش داده و تولید محصولات کشاورزی را تهدید میکند. مراتع و جنگلهای بلوط منطقه نیز با تنشهای بیشتر مواجه خواهند شد و این موضوع تنوع زیستی و کارکردهای اکولوژیک اکوسیستم زاگرس را تضعیف میکند.
️در مجموع، خشک شدن دریاچه ارومیه بهعنوان یک بحران بیناستانی باید در قالب مدیریت یکپارچه حوضه آبریز مورد توجه قرار گیرد. اقداماتی همچون بازنگری در الگوی مصرف آب در بالادست، احیای پوشش گیاهی مراتع، پایش منظم رخدادهای گردوغبار و تقویت ظرفیتهای نظام سلامت در شهرهایی مانند سقز، راهکارهای ضروری برای کاهش آثار این بحران و ارتقای تابآوری اجتماعی و زیستمحیطی استان کردستان به شمار میرود.