غار کرفتو، واقع در شهرستان دیواندره یکی از شگفتانگیزترین غارهای دستساز-طبیعی ایران و حتی جهان است. این غار که ترکیبی از معماری صخرهای و ساختارهای زمینشناسی کارستی است، نهتنها یک میراث طبیعی ارزشمند، بلکه یک گنجینه تاریخی و باستانشناسی محسوب میشود. با توجه به اهمیت این اثر، ثبت جهانی آن در یونسکو میتواند نقش مهمی در حفاظت، معرفی و توسعه پایدار گردشگری آن ایفا کند. ۱. معرفی غار کرفتو
۱-۱. موقعیت جغرافیایی
- مکان: شهرستان دیواندره، استان کردستان، ایران.
- ارتفاع: حدود ۲۱۰۰ متر از سطح دریا.
- طول کلی غار: بیش از ۷۵۰ متر با چهار طبقه دستساز.
۱-۲. ویژگیهای زمینشناسی
- این غار در سنگهای آهکی دوران مزوزوئیک (احتمالاً کرتاسه) تشکیل شده است.
- فرآیند کارستیک (انحلال سنگ آهک توسط آب) در شکلگیری اولیه آن نقش داشته، اما بخشهای وسیعی از آن توسط انسان در دورههای مختلف تاریخی تراشیده و گسترش یافته است.
۱-۳. اهمیت تاریخی و باستانشناسی
- دوره ساسانی و پیش از آن: برخی پژوهشها نشان میدهند که این غار در دوران ساسانیان (و شاید حتی پیش از آن) به عنوان دژ نظامی، معبد مذهبی (مثلاً آیین مهرپرستی)، و محل سکونت استفاده میشده است.
- کتیبههای یونانی: وجود یک کتیبه یونانی در طبقه سوم که اشاره به "معبد هراکلس" دارد، نشاندهنده تأثیر فرهنگ هلنیستی در این منطقه است.
- کاربردهای متعدد: این غار در دورههای مختلف به عنوان پناهگاه، زندان، و حتی محل ذخیره آذوقه مورد استفاده قرار گرفته است.
۲. دلایل لزوم ثبت جهانی غار کرفتو در یونسکو
۲-۱. ارزش جهانی برجسته (OUV - Outstanding Universal Value)
برای ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو، باید دارای ارزش فراملی باشد که برای تمام بشریت مهم است. غار کرفتو دارای چندین معیار از معیارهای یونسکو است:
الف) معیار سوم: گواهی بیهمتا بر تمدنهای گذشته
- این غار نشاندهنده تلفیق هنر معماری صخرهای با محیط طبیعی است.
- کتیبهها و نقوش آن اطلاعات ارزشمندی درباره تعاملات فرهنگی ایران با تمدنهای یونانی و میانرودانی ارائه میدهد.
ب) معیار پنجم: نمونه برجسته از سکونتگاه سنتی انسان
- غار کرفتو یک استقرارگاه چندطبقه است که نشاندهنده توانایی انسان در سازگاری با محیطهای خشن است.
- سیستم آبرسانی و ذخیره آب در غار، نشاندهنده مهندسی پیشرفته در دوران باستان است.
ج) معیار هفتم: پدیده طبیعی استثنایی
- ترکیب سازههای دستساز با فرمهای طبیعی غار، آن را به یک پدیده زمینشناسی-تاریخی منحصربهفرد تبدیل کرده است.
۲-۲. ضرورت حفاظت بینالمللی
- تخریب طبیعی: فرسایش، رطوبت و عوامل جوی بهمرور به سازههای تاریخی غار آسیب میزنند.
- تخریب انسانی: بازدیدهای غیراصولی و نبود مدیریت یکپارچه، خطراتی مانند دیوارنویسی، تخریب سنگنوشتهها و آلودگی را افزایش داده است.
- ثبت جهانی میتواند جذب حمایتهای مالی و فنی بینالمللی برای مرمت، مستندسازی و مدیریت پایدار را به همراه داشته باشد.
۲-۳. توسعه گردشگری پایدار
- ثبت در یونسکو باعث جذب گردشگران بینالمللی و رونق اقتصادی منطقه میشود.
- ایجاد زیرساختهای اصولی مانند مسیرهای دسترسی ایمن، تابلوهای راهنما و مراکز تفسیر میراث، از آسیبهای گردشگری بیضابطه جلوگیری میکند.
۳. اقدامات لازم برای ثبت جهانی غار کرفتو
۳-۱. مطالعات جامع باستانشناسی و زمینشناسی
- انجام کاوشهای سیستماتیک برای کشف لایههای تاریخی ناشناخته.
- تهیه نقشه سهبعدی و مستندسازی دیجیتالی غار.
۳-۲. حفاظت و مرمت اضطراری
- نصب سیستمهای کنترل رطوبت و دما.
- جلوگیری از نفوذ آبهای سطحی به بخشهای تاریخی.
۳-۳. تهیه پرونده ثبت جهانی
- همکاری با سازمان میراث فرهنگی و دانشگاههای معتبر برای تدوین پرونده.
- جلب حمایت کمیسیون ملی یونسکو در ایران.
۴. نتیجهگیری
غار کرفتو یک میراث بینظیر طبیعی-تاریخی است که شایستگی ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو را دارد. این اقدام نهتنها باعث حفاظت بهتر از آن میشود، بلکه میتواند گردشگری علمی و فرهنگی را در منطقه رونق بخشد. با برنامهریزی دقیق و همکاری نهادهای داخلی و بینالمللی، میتوان این گنجینه کردستان را به جهانیان معرفی کرد.
پیشنهاد نهایی:
- تشکیل کارگروه تخصصی برای پیگیری ثبت جهانی.
- جذب سرمایهگذاری برای توسعه پایدار گردشگری.
- آموزش جوامع محلی برای حفاظت مشارکتی.