نگاهی حقوقی، بینالمللی و اسلامی به فلسفه «روز گفتگو و تعامل سازنده با جهان«به مناسبت ۲۳ تیرماه / روز گفتگو و تعامل سازنده با جهان
مقدمه: از تقابل تا تعامل، راهی بهسوی صلح پایدار
در عصری که تنشهای ژئوپلیتیک، بحرانهای بشری، جنگهای نیابتی، تحریمهای اقتصادی و شکافهای فرهنگی به پدیدههای غالب روابط بینالملل تبدیل شدهاند، ارزش واژههایی چون «گفتوگو»، «تعامل»، و «همزیستی» بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است.
در این میان، جمهوری اسلامی ایران با اتخاذ سیاست «تعامل سازنده با جهان» در دهه گذشته، تلاش کرده است تا از مسیر عقلانیت، دیپلماسی و گفتوگو، جایگاه منطقهای و جهانی خود را ارتقا دهد. ثبت ۲۳ تیرماه در تقویم رسمی کشور بهعنوان روز گفتوگو و تعامل سازنده با جهان، نه یک تصمیم شعاری بلکه گامی است در جهت بنیانگذاری یک رویکرد جدید در دیپلماسی معاصر ایران.
اما این روز صرفاً یک عنوان تقویمی نیست؛ بلکه دعوتی است به تأمل در مسیر پرچالش ما با جهان. در این مقاله تلاش کرده ام تا با نگاهی تحلیلی، حقوقی و راهبردی به فلسفه این روز پرداخته و به سؤالات بنیادین پاسخ دهم : آیا مشکلات کشور از راه گفتوگو حل میشود؟ مفهوم تعامل سازنده چیست؟ نظر اسلام، قرآن و حقوق بینالملل در مورد گفتوگو چه میگوید؟ و وظایف دولت و ملت در قبال این اصل چیست؟
فلسفه نامگذاری: سیاست خارجی از تقابلگرایی به تعاملگرایی
در دورهای که جهان دوقطبی از میان رفته و قدرتهای نوظهور در حال بازتعریف نظم جهانی هستند، یک کشور برای بقا و بالندگی، نمیتواند صرفاً بر قدرت سخت (Hard Power) تکیه کند. فلسفه نامگذاری روز «گفتوگو و تعامل سازنده با جهان» دقیقاً از همین منطق میآید: یعنی ضرورت بازتعریف سیاست خارجی مبتنی بر عقلانیت، منافع ملی، و ارتباط هدفمند با جامعه جهانی.
«تعامل سازنده» نه بهمعنای کوتاهآمدن از اصول، بلکه تلاش برای حداکثرسازی منافع ملی از طریق مشارکت فعال، مبتکرانه و محترمانه در فضای بینالملل است. این سیاست، برخلاف تقابلگرایی و انزوا، میکوشد با شناخت واقعیتهای جهان، با دست باز گفتوگو کند، همافزایی بسازد و بحرانها را مهار کند.
گفتوگو از منظر حقوق بینالملل و اسناد بینالمللی:
در حقوق بینالملل معاصر، گفتگو بخش جداییناپذیر از «حق بر صلح» و «الزام به حل مسالمتآمیز اختلافات» است. مهمترین اسناد بینالمللی، بهویژه:
• منشور ملل متحد (ماده ۱ و ۳۳)
• اعلامیه اصول حقوق بینالملل ۱۹۷۰
• کنوانسیونهای ژنو و پروتکلهای الحاقی
• اسناد قطعنامههای شورای امنیت و مجمع عمومی سازمان ملل متحد
همگی گفتوگو را یکی از ارکان رفتار مسئولانه دولتها میدانند.
حتی در نظام حلوفصل اختلافات WTO، دیوان بینالمللی دادگستری، و سازوکارهای منطقهای (مانند اتحادیه آفریقا یا اتحادیه اروپا)، گفتوگو نهتنها مقدمه، بلکه گاه پیششرط داوری و رسیدگی قضایی است.
مفهوم جدیدی بهنام “مسئولیت برای گفتوگو” (Responsibility to Dialogue) در حال ظهور است که میگوید: دولتها نهفقط حق، بلکه مسئولیت دارند که از جنگ پرهیز کرده و راه گفتوگو را باز نگه دارند.
نقش گفتگو در سیاست جهانی و تأثیر آن بر رفتار دولتها :
در تجربههای موفق سیاسی قرن ۲۱، گفتوگو نقشی تعیینکننده در تغییر رفتار بازیگران بینالمللی داشته است :
• نمونه تاریخی: صلح کمپدیوید میان مصر و اسرائیل تنها از مسیر مذاکره حاصل شد، نه میدان جنگ.
• نمونه معاصر: رفع تنش میان کره شمالی و آمریکا در برخی مقاطع، حاصل تعامل مستقیم بود.
• توافقنامههای ابراهیم میان برخی کشورهای عربی و اسرائیل نیز بر پایه گفتوگو شکل گرفت.
در هر یک از این نمونهها، دولتها زمانی توانستند بحرانها را مدیریت کنند که زبان گفتوگو را بهجای تهدید و انکار به کار گرفتند.
در مورد ایران نیز، تجربه گفتوگوی هستهای و توافق برجام نشان داد که گفتوگو حتی با قدرتهای جهانی هم ممکن است، اگر عزت، حکمت و مصلحت با هم جمع شوند.
جنگ و گفتوگو: تقابل یا تکمیل؟
آیا گفتوگو جایگزین جنگ است یا ادامه آن؟
این پرسش بنیادینی است که در روابط بینالملل همواره محل مناقشه بوده است. از نگاه رئالیستها، گفتوگو ابزاری در کنار قدرت است، اما از دید لیبرالها و سازهانگاران، گفتوگو تنها راه تغییر پایدار در روابط جهانی است.
اما در واقعیت، جنگ و گفتوگو دو قطب متضاد ولی وابستهاند:
• گاه گفتوگو پس از جنگ آغاز میشود ( مانند کنفرانس صلح پاریس یا مذاکرات صلح بوسنی )
• گاه گفتوگو مانع آغاز جنگ میشود (مانند خطوط دیپلماتیک فعال میان چین و آمریکا )
• و گاه جنگ شکست میخورد، چون گفتوگوها نادیده گرفته شدهاند (مانند بحران سوریه یا یمن)
امروزه مفهومی نو به نام “دیپلماسی پیشگیرانه” (Preventive Diplomacy) مطرح شده که میگوید: گفتوگو باید پیش از بحران، نه پس از آن، شروع شود.
نتیجه مهم: هیچ جنگی بدون گفتوگو پایان نمییابد. حتی صلح تحمیلی، نیازمند تفاهم در میز مذاکره است. پس، هر کشوری که برای گفتوگو برنامه نداشته باشد، خود را برای چرخه بیپایان خشونت آماده کرده است.
وظایف دولتها و ملتها : گفتگو بهمثابه مسئولیت مشترک
گفتوگو پروژهای ملی است. نمیتوان صرفاً از وزارت خارجه انتظار دیپلماسی داشت، در حالی که نخبگان، رسانهها و مردم بیتفاوتاند.
وظایف دولت:
• تأسیس «مرکز ملی گفتوگو و تعامل تمدنی»
• تربیت دیپلماتهای چندزبانه با دانش فرهنگی و بینالمللی
• راهاندازی رسانههای بینالمللی برای تصویرسازی مثبت
وظایف ملت :
• تقویت روایت ملی در فضای مجازی
• مشارکت در ارتباط با جهان از طریق علم، فرهنگ، زبان، هنر
• تبدیل خانواده و آموزش به پایگاه گفتوگو، نه نزاع
آیا مشکلات کشور از راه گفتوگو حل میشود؟
پاسخ جامع این است: نه همه، اما بسیاری از گرههای پیچیده کشور فقط از مسیر گفتوگو باز میشوند.
برخی از مهمترین چالشهایی که از طریق گفتوگو قابل مدیریتاند:
• تحریمهای اقتصادی: با بازگشت به دیپلماسی چندجانبه
• محیط زیست: از طریق همکاریهای منطقهای
• تنشهای منطقهای: از طریق گفتوگو با همسایگان
• مشکلات فرهنگی داخلی: از طریق گفتوگوی بیننسلی و بینفرهنگی
پس گفتوگو نه یک تاکتیک، بلکه راهبردی ملی است.
انواع گفتگو و تعامل در روابط بینالملل :
۱. گفتوگوی راهبردی: میان دولتها درباره امنیت و منافع کلان
۲. دیپلماسی عمومی: توسط رسانهها، هنرمندان، دانشگاهیان
۳. دیپلماسی اقتصادی: برای جذب سرمایهگذاری و گسترش تجارت
۴. دیپلماسی فرهنگی: زبان، سینما، میراث مشترک
۵. گفتوگوی تمدنی و بینالادیان: برای کاهش تنشهای ایدئولوژیک
۶. دیپلماسی سلامت و بشردوستانه: مخصوص بحرانهای انسانی
ایران میتواند در هر یک از این حوزهها پیشگام باشد.
نظر قرآن کریم و اسلام درباره گفتوگو :
قرآن کریم ، پیامبر اسلام (ص) و اهلبیت (ع) همگی بر اصل گفتوگو، شنیدن، عقلانیت و مناظره نیکو تأکید دارند.
آیه ۱۰۴ آل عمران: «و لتکن منکم أمة یدعون إلی الخیر…»
آیه ۵۲ شوری: «و جادلهم بالتی هی أحسن»
سیره نبوی: صلح حدیبیه یک شاهکار دیپلماسی مبتنی بر تعامل سازنده بود.
در نگاه اسلامی، گفتوگو باید بر پایه:
• حکمت
• موعظه حسنه
• جدال احسن
باشد. این سهگانه میتواند الگوی گفتوگوی اسلامی-ایرانی در جهان باشد .
دیپلماسی علمی و فناوری؛ آینده تعامل ایران با جهان:
در قرن بیستویکم، روابط بینالملل از سطح دیپلماسی کلاسیک عبور کرده و به عرصههای نوینی چون دیپلماسی فناوری، دیپلماسی علمی، دیپلماسی سلامت و دیپلماسی زیستمحیطی وارد شده است. اگر ایران بخواهد در آینده جهان جایگاهی مؤثر و الهامبخش داشته باشد، باید زبان گفتوگویش را متناسب با نیازهای جدید دنیا تعریف کند.
۱. علم، زبان بیطرف گفتوگو
در دنیایی که سیاستها همیشه با تنش و رقابت همراهاند، علم و فناوری یکی از معدود حوزههایی است که گفتوگو در آن همواره ممکن، مؤثر و بیحاشیه است. حتی کشورهایی که در سطح سیاسی دشمن محسوب میشوند، در حوزه علمی پروژههای مشترک دارند.
مثال: • ایران میتواند با استفاده از ظرفیتهای نانو، انرژیهای نو، فناوریهای زیستی و پزشکی، وارد عرصه گفتوگوی علمی شود.
• پروژههای مشترک با کشورهای جهان اسلام یا کشورهای « حاشیه خلیج فارس » میتوانند به تقویت تصویر جهانی ایران کمک کنند.
۲. «دیپلماسی سلامت» در جهان پساکرونا
کرونا به دنیا یاد داد که سلامت، یک امر کاملاً بینالمللی و فرامرزی است. ایران با داشتن پزشکان و شرکتهای دارویی موفق، ظرفیت بالایی برای دیپلماسی سلامت دارد:
• صادرات دانش و دارو • مشارکت در پژوهشهای بینالمللی گفتوگو با سازمان جهانی بهداشت • کمک به کشورهای محروم در بحرانهای سلامت در این حوزه، گفتوگو نهتنها باعث ارتقای وجهه جهانی ایران میشود بلکه درآمدزایی و نفوذ نرم نیز بههمراه دارد.
۳. گفتوگو با آینده: هوش مصنوعی، اقلیم، انرژی
دیپلماسی آینده، بر سه محور اصلی خواهد بود:
1. هوش مصنوعی و فناوریهای نو
2. بحران اقلیمی و محیط زیست
3. امنیت انرژی و منابع طبیعی
ایران باید از امروز وارد گفتوگوی جهانی در این سه حوزه شود، چرا که آینده رقابت و همکاریهای جهانی در این محورهاست.
• ایرانِ آینده باید نماینده تمدنی در گفتوگوی جهانی درباره هوش مصنوعی اسلامی، اخلاق فناوری، و عدالت اقلیمی باشد.
• گفتوگو درباره «حق برخورداری از انرژی» و «عدالت زیستمحیطی» میتواند ایران را به عنوان صدای جنوب جهانی در جهان تثبیت کند.
۴. پیشنهاد برای گام عملی: تأسیس «مرکز دیپلماسی نوین»
ایران نیاز به یک نهاد مستقل و ترکیبی از وزارت خارجه، وزارت علوم، دانشگاهها، نخبگان و بخش خصوصی دارد تا:
• گفتوگوی علمی و فناورانه را هدایت کند
• تعامل علمی با جهان را از کنترل صرف دولتی خارج کند
• دیپلماسی سلامت و محیط زیست را توسعه دهد
• از پتانسیل مهاجران و دانشمندان ایرانی خارج از کشور بهرهبرداری هوشمندانه کند
این مرکز میتواند منشأ تحولاتی باشد که تصویر ایران را در آینده جهان بازآفرینی میکند.
اگر تا دیروز دیپلماسی، گفتوگوی سیاسی بود، و امروز گفتوگوی اقتصادی شده، فردای دیپلماسی، گفتوگوی فناورانه، اقلیمی، و اخلاقی است.
ایران با ریشه تمدنی، نیروی انسانی هوشمند، و تجربه بحرانزیسته، میتواند پرچمدار گفتوگوی آیندهساز باشد، اگر امروز بهدرستی سرمایهگذاری کند.
گفتوگو، تعامل و اقتصاد: راه عبور ایران از تنگنای معیشتی
در اقتصاد جهانی امروز، ارتباط با جهان نه یک امتیاز، بلکه یک ضرورت برای بقا و رشد اقتصادی است. هیچ کشوری ( even those with vast natural resources حتی آنهایی که منابع طبیعی فراوانی دارند. ) نمیتواند بدون تعامل مؤثر با نظام اقتصادی بینالمللی، مسیر توسعه را طی کند. گفتوگو، دیپلماسی و تعامل با جهان، دروازههای اقتصاد ایران را بهسوی فرصتهای بیشمار باز میکند.
۱. تحریم، نتیجه غیبت گفتوگو :
بخش مهمی از بحرانهای اقتصادی امروز ایران- از تورم بالا، کاهش ارزش پول ملی، تا رکود صنعتی- ریشه در انزوای نسبی ایران در اقتصاد بینالمللی و تحریمهای پیچیده دارد. این تحریمها در نتیجه عدم تداوم دیپلماسی فعال یا شکست گفتوگو در مقاطع کلیدی شکل گرفتهاند.
درس روشن: تداوم گفتوگو با قدرتهای جهانی و نهادهای بینالمللی اقتصادی (مانند FATF، WTO، IMF)/ سازمان تجارت جهانی ، گروه ویژه اقدام مالی و صندوق بین المللی پول / برای شکستن دیوار تحریم و احیای مسیرهای تجاری ضروری است.
۲. دیپلماسی اقتصادی، ابزار قدرتمند تعامل :
دیپلماسی اقتصادی بهمعنای استفاده از ابزارهای گفتوگو و سیاست خارجی برای توسعه صادرات، جذب سرمایهگذاری، فناوری و گردشگری است. در دنیای امروز:
• اقتصاد بدون دیپلماسی رشد نمیکند
• شرکتهای ایرانی بدون تعامل جهانی قدرت رقابت ندارند
• جذب سرمایهگذار خارجی بدون شفافسازی و مذاکره ممکن نیست
در این مسیر، گفتوگو با نهادهای مالی منطقهای ( مانند بانک توسعه اسلامی، بانک زیرساخت آسیا ) و ایجاد روابط پایدار با بازارهای نوظهور ( مانند آفریقا، آسیای مرکزی، شرق آسیا ) میتواند محرک اقتصاد ایران باشد.
۳. مزایای گفتوگو برای اقتصاد ملی :
حوزه مزایای گفتوگو و تعامل
صادرات گشایش بازارها، رفع تعرفهها، کاهش ریسک تجاری
واردات کاهش هزینه مبادله، دسترسی به فناوریهای نو
تولید ورود دانش و تجهیزات، تقویت زنجیره تأمین
انرژی قراردادهای بلندمدت صادرات نفت و گاز
گردشگری افزایش ارزآوری و اشتغال در مناطق محروم
و سرمایهگذاری جذب و شراکتهای راهبردی با شرکتهای بزرگ
۴. گفتوگوی اقتصادی با همسایگان: فرصت مغفول :
ایران با ۱۵ کشور همسایه است که جمعاً دارای بازار ۵۰۰ میلیوننفریاند. گفتوگوی اقتصادی با این کشورها میتواند محور توسعه مناطق مرزی، تقویت صادرات غیرنفتی و جایگزینی درآمد نفتی شود.
مثالها :
• تعامل با عراق و سوریه در بازسازی زیرساختها
• گفتوگوی اقتصادی با چین و هند برای مسیر ترانزیتی چابهار و کریدور شمال–جنوب
• همکاری با ترکیه و آسیای میانه در حوزه انرژی، حمل و نقل و کشاورزی
۵. پیششرط موفقیت اقتصادی: گفتگو با درون :
تعامل صرفاً معطوف به جهان بیرون نیست؛ گفتوگو با درون نیز حیاتی است:
• گفتوگوی دولت با بخش خصوصی برای تدوین سیاستهای واقعیگرایانه
• گفتوگوی بخش خصوصی با دانشگاهها برای نوآوری
• گفتوگوی کارگر و کارفرما برای بهرهوری
• گفتوگوی رسانهها با مردم برای ارتقای سواد اقتصادی
اقتصاد مقاومتی، بدون گفتوگو مقاوم نمیماند. اقتصاد هوشمند، حاصل گفتوگوی فعال همه اجزای جامعه است.
۶. پیشنهادات برای نهادینهسازی گفتوگوی اقتصادی :
1. تشکیل شورای گفتوگوی اقتصادی ملی با حضور دولت، اتاق بازرگانی، دانشگاهها و قوه قضاییه
2. ایجاد رایزنیهای اقتصادی منطقهای دائمی در سفارتخانهها
3. احیای نقش سازمان توسعه تجارت با مأموریت مذاکره اقتصادی
4. پیوستن به موافقتنامههای تجاری منطقهای
5. برگزاری نشستهای سالانه دیپلماسی اقتصادی ایران با کشورهای هدف
گفتوگو، شاهرگ حیاتی اقتصاد امروز ایران است. بدون تعامل سازنده، درهای بازار جهانی بسته، سرمایهگذاری راکد، فناوری دور و رشد ناممکن خواهد ماند. اگر میخواهیم اقتصاد ایران از رکود به رونق برسد، راهی جز گفتوگو، اعتمادسازی، شفافیت و تعامل فعال با جهان نداریم .
نتیجهگیری و پیشنهادات :
در جهانی پرآشوب، گفتوگو ابزار صلح، ثبات، توسعه و کرامت انسانی است. ایران، با سابقه تمدنی، ظرفیت فرهنگی، و جایگاه ژئوپلتیک، شایسته آن است که پرچمدار گفتوگوی سازنده باشد.
پیشنهادات راهبردی:
1. تدوین راهبرد ملی گفتوگو در سیاست خارجی
2. فعالسازی دیپلماسی اقتصادی و علمی
3. ایجاد شبکههای گفتوگوی تمدنی با جهان اسلام
4. تشکیل «کمیته دائمی گفتوگو برای صلح» در شورای عالی امنیت ملی
5. گسترش آموزش گفتوگو در نظام آموزشی، رسانه و خانواده
سخن پایانی: هیچ راهی برای عبور از بحرانهای ملی و جهانی جز گفتوگو، تعامل، عقلانیت و احترام متقابل وجود ندارد. بیاییم این روز را نقطه عزیمت بهسوی آیندهای بسازیم که ایران نه منزوی، بلکه موثر، نه درگیر جنگ، بلکه پیشگام صلح، و نه در موضع واکنش، بلکه در جایگاه پیشبرنده تحولات جهانی باشد.