به نام صلح و عدالت
مقدمه: وقتی وجدان بشریت در کربلا معنا می یابد
ماه محرم ، تنها ماهی در گاه شمار هجری نیست ؛ بلکه قطعه ای زنده از تاریخ عدالت جهانی است که در هر سال ، وجدان بشریت را بیدار می سازد . ماجرای عاشورا ، یک فاجعه انسانی صرف نیست ، بلکه مانیفستی جاودان از تقابل ظلم و حق ، خودکامگی و آزادی ، و دنیاطلبی و فداکاری است .
در جهانی که واژه هایی چون « حقوق بشر »، « عدالت »، « حاکمیت قانون » و « کرامت انسانی » بارها از زبان رهبران و نهادهای بین المللی تکرار می شوند ، اما در عمل قربانی منافع سیاسی و اقتصادی می گردند ، محرم و عاشورا الگویی زنده از مقاومت بی نظیر و اخلاقی را به جهان عرضه می کند ؛ الگویی که حتی بدون اتکا به قدرت سیاسی یا سلاح ، توانست تاریخ را تغییر دهد .
اگرچه ماجرای عاشورا در سال ۶۱ هجری رخ داد ، اما آموزه های آن ، کاربردی جهانی ، دائمی و حقوقی دارد . امروز می توان از کربلا به مثابه دادگاه وجدان انسانی ، منشور فطرت اخلاقی و نظامی از مسئولیت های تاریخی نگریست که حقوق بین الملل معاصر نیز نیازمند اقتباس از آن است .
در این مقاله ، با توجه به تحقیقات و مطالعاتم به بررسی تطبیقی واقعه عاشورا با اصول حقوق بین الملل ، ساختار عدالت جهانی ، مفاهیم بنیادین مقاومت و مشروعیت سیاسی ، فقه اسلامی ، مسئولیت کیفری ، و امکان بازآفرینی نظم عادلانه از منظر الهیات حقوقی می پردازم ، با این امید که هم نهادهای داخلی و هم جامعه جهانی ، بار دیگر عدالت را نه با زور ، بلکه با اخلاق بیازمایند .
فصل اول : محرم ، فراسوی تاریخ ؛ بستر بازتعریف عدالت جهانی
ماه محرم ، ماهی است که در آن مفهوم عدالت نه در چارچوب شعار ، بلکه در بستر خون و ایمان تفسیر می شود . عاشورا نقطه تلاقی اخلاق ، دین ، انسانیت و حقوق است . در جهانی که بیش از هر زمان درگیر بحران های بشری ، اشغال ، نسل کشی و بی عدالتی است ، یادآوری عاشورا می تواند تلنگری باشد به وجدان نظام حقوق بین الملل که گاه اسیر منافع و بازی های سیاسی شده است .
امام حسین ( ع )، با جمله معروف « اگر دین ندارید ، لااقل آزاده باشید » بنیان گفت وگویی فراتر از مذهب را بنا نهاد . این جمله نه فقط فریاد یک امام ، که شعار جهانی ِ حقوق طبیعی بشر است .
فصل دوم : مقاومت در برابر ظلم ؛ مصداق مشروعیت بین المللی
در فقه مقاومت و حقوق بین الملل ، حق ایستادگی در برابر اشغال ، استبداد و حکومت های غیرقانونی به رسمیت شناخته شده است . طبق ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد ، کشورها در برابر تهاجم حق دفاع مشروع دارند . عاشورا ، تجلی دفاع از حاکمیت الهی ، آزادی عقیده و کرامت انسان است .
بر اساس رویه بین المللی ، مقاومت امام حسین ( ع ) در مقابل حکومت ظالم و غاصب ، الگویی مشروع و قانونی در مقابله با استبداد است . چنین مقاومتی امروز به عنوان یک حق بنیادین در منشورهای سازمان ملل ، اعلامیه جهانی حقوق بشر و اسناد حقوق بشر اسلامی نیز دیده می شود .
فصل سوم : مسئولیت کیفری بین المللی ؛ عاشورا به مثابه دادگاه وجدان بشری
واقعه عاشورا ، نه تنها یک فاجعه انسانی ، بلکه از منظر حقوقی ، الگویی است برای تحلیل جرم های بین المللی
تحلیل حقوقی نشان می دهد :
تحریم آب بر خیمه گاه امام حسین ( ع ): مصداق شکنجه روانی و تهدید حیات ، برابر ماده ۱ کنوانسیون منع شکنجه (۱۹۸۴).
کشتار کودکان ( علی اصغر )، زنان ( حمله به کاروان اسرا): نقض کامل کنوانسیون های ژنو ، به ویژه ماده ۳ مشترک .
ممانعت از دفن شهدا : نقض اصل بشردوستانه اسلامی و ماده ۱۵ پروتکل اول کنوانسیون های ژنو .
نقض مصونیت سفیر امام حسین ( ع ) - مسلم بن عقیل : نقض آشکار عرف دیپلماتیک و اصل مصونیت نماینده .
نسل کشی : برخی معتقدند که برخی اقدامات در واقعه عاشورا ، مانند قتل عام گسترده ، به نوعی نسل کشی محسوب می شود .
تاراج اموال و سوزاندن خیمه ها :
این اقدامات ، نقض حقوق مالکیت و حریم خصوصی است که در حقوق بین الملل نیز به آن اشاره شده است .
بی حرمتی به شهدا :
از جمله مواردی که در حقوق بین الملل منع شده ، بی حرمتی به کشته شدگان جنگ است .
آزار اسرا :
آزار و اذیت اسرا در واقعه عاشورا ، نقض آشکار حقوق اسرا در جنگ است .
جنگ در ماه حرام :
جنگ در ماه های حرام ، که در شریعت اسلام و عرف بین الملل از احترام خاصی برخوردار است ، نقض آشکاری از تعهدات اخلاقی و قانونی است .
با توجه به مصادیق ذکر شده در بالا ، می توان نتیجه گرفت که حادثه عاشورا ، جدا از اینکه یک رویداد تاریخی است مضافا ً نقض های جدی در حقوق بین الملل و اصول اخلاقی را به همراه داشته است . این واقعه ، به عنوان یک مثال از نقض حقوق بشر و قواعد بشردوستانه در تاریخ ، می تواند مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد .
از این منظر ، اگر دادگاهی بین المللی برای بررسی جنایات کربلا تشکیل می شد ، بسیاری از اعمال مسئولین حکومت و زیر دستانشان تحت عنوان جنایت جنگی ، جنایت علیه بشریت و تخطی از حقوق جنگ مورد پیگرد قرار می گرفتند .
فصل چهارم : بازتاب عاشورا در تحولات جهانی و جنبشهای آزادی بخش
قیام امام حسین ( ع ) الهام بخش بسیاری از جنبشهای عدالت طلب در قرن های اخیر بوده است . از جمله
مارتین لوتر کینگ در مبارزه با تبعیض نژادی ، از فلسفه قیام عاشورا برای دفاع از حق مدنی بهره برد .
جنبش ضدآپارتاید در آفریقای جنوبی ، عاشورا را نماد رنج دیدگی مظلوم و پایداری در برابر قدرت می دانست .
جنبش های مقاومت فلسطین و لبنان ، با آموزه های عاشورایی به مشروعیت بین المللی رسیدند .
در بسیاری از نطق های سیاسی جهان اسلام و حتی غرب ، نام حسین ( ع ) به عنوان نماد مظلومیت مقاوم و آزادی خواهی تکرار شده است ؛ مفهومی که امروز ، می تواند مبنای دیپلماسی معنوی اسلامی قرار گیرد .
فصل پنجم : تطبیق آموزه های عاشورا با اسناد بین المللی حقوق بشر
کرامت انسان اعلامیه جهانی حقوق بشر ماده ۱
حق آزادی عقیده میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی ماده ۱۸
ممنوعیت شکنجه کنوانسیون منع شکنجه ماده ۱
حمایت از زنان و کودکان کنوانسیون حقوق کودک / CEDAW مواد مختلف
عدالت و پاسخگویی اساسنامه رم ( دادگاه بین المللی کیفری ) ماده ۵ تا ۸
فصل ششم : آموزه های عاشورایی در حقوق بشردوستانه ( IHL )
عاشورا از منظر IHL به ما می آموزد که :
• جنگ بدون رعایت کرامت ، جنایت است .
• حتی در نبرد ، حق حیات ، درمان و احترام باقی است .
• غیرنظامیان ، کودکان ، زنان ، زخمی ها ، و اسرا باید مصون بمانند .
کربلا نماد نقض همه این اصول است . لذا محرم ، می تواند فرصتی باشد برای تدریس این مفاهیم به نسل های حقوق دان ، دیپلمات و فعال بشردوستانه .
فصل هفتم : نقش حقوق بین الملل اسلامی ؛ ضرورت الگوی جدید
حقوق بین الملل امروز به دلیل سلطه قدرت های بزرگ و نابرابری ساختاری ، از اهداف اولیه اش فاصله گرفته . عاشورا ، از درون فقه اسلامی و اخلاق مقاومت ، می تواند محرکی باشد برای طراحی الگوی نوین عدالت جهانی با ویژگی های زیر :
• عدالت اخلاق محور نه مصلحت محور
• پاسخگویی تاریخی دولت ها و نه فقط افراد
• توجه به معنویت در ساختارهای حقوقی
• حمایت از مظلومان بدون تبعیض سیاسی
فصل هشتم: محرم؛ الگوی بازآفرینی نظم عادلانه جهانی
در روزگاری که قدرت های بزرگ جهانی ، عدالت را ابزاری سیاسی و انتخابی می دانند ، محرم و عاشورا می تواند نقطه بازسازی نظم بین المللی بر مبنای حق ، مقاومت اخلاقی و عدالت اخلاق محور باشد .
در این فصل می توان پیشنهاد کرد که :
1. تدوین « منشور عاشورایی حقوق بین الملل »
که اصول آن شامل :
• حق مقاومت مشروع اخلاقی
• حاکمیت حقیقت بر قدرت
• کرامت انسانی در برابر سلطه سیاسی
• عدالت در همه شرایط جنگی و صلح
2. الگوبرداری از عاشورا در تشکیل دادگاه های مردمی مستقل
دادگاه هایی با صلاحیت اخلاقی و عرفی ( مشابه دادگاه راسل برای ویتنام ) برای رسیدگی به جنایات در فلسطین ، یمن ، روهینگیا و سوریه .
3. طراحی « دیپلماسی عاشورایی »
که در آن دیپلماسی بر پایه ارزش های بشری چون وفاداری ، ایثار ، حق طلبی ، شفافیت و فداکاری باشد ، نه بر مبنای مصلحت ، فریب یا منافع کوتاه مدت .
فصل نهم : فقه ، حقوق بین الملل و محرم ؛ تلفیقی از دین و عدالت جهانی
یکی از پرسش های بنیادین دوران معاصر آن است که آیا فقه اسلامی توان ارائه الگوهایی برای حقوق بین الملل دارد ؟ پاسخ ، با رجوع به عاشورا مثبت است . در این فصل ، به ارتباط عمیق بین فقه اسلامی و اصول حقوق بین الملل می پردازم ، آن هم با تمرکز بر واقعه عاشورا .
تطبیق اصول فقهی با اصول بین المللی :
اصل فقهی عاشورایی تطابق با حقوق بین الملل
حرمت آب بستن بر مردم اصل ممنوعیت شکنجه و گرسنه داشتن غیرنظامیان
عدم تعرض به اسرا و زنان مصونیت غیرنظامیان و حقوق بشر در جنگها
عدم آغاز جنگ مگر با اتمام حجت اصل تناسب در استفاده از زور ( Proportionality )
نهادهای فقهی با ظرفیت بین المللی :
• امربه معروف و نهی ازمنکر : پایه اخلاقی مداخله بشردوستانه
• ولایت مظلوم : مبنایی برای حمایت بین المللی از اقلیتها و ملتهای تحت ظلم
• حق قصاص و حق عفو : نهادهای قابل ترجمه به زبان عدالت انتقالی ( Transitional Justice )
محرم به مثابه فصل مشترک « شریعت » و « حقوق جهانی »
فهم نو از فقه عاشورا نشان می دهد که دین اسلام نه تنها با حقوق بین الملل منافاتی ندارد ، بلکه اگر بر بنیاد اخلاق و عاشورا باشد ، می تواند راه گشای جهان در رسیدن به عدالت حقیقی باشد .
فصل دهم : اهل سنت و ماه محرم ؛ وحدت در سوگ حقیقت
ماه محرم ، نه یک مراسم صرفا ً مذهبی ، بلکه یک حقیقت زنده و تاریخی است که در وجدان تمامی مسلمانان ، از هر مذهب و مشرب ، جایگاه دارد . اگرچه واقعه عاشورا در تاریخ شیعه برجسته شده ، اما این حادثه بزرگ و ظلم آلود ، وجدان اهل سنت را نیز به لرزه درمی آورد .
احترام عمیق اهل سنت به امام حسین ( ع )
بسیاری از بزرگان اهل سنت ، از قرون نخستین تا امروز ، نسبت به مقام امام حسین ( ع ) احترام ویژه ای قائل بوده اند . از امام ابوحنیفه (رض) و امام شافعی ( رض) گرفته تا ابن کثیر ، ذهبی ، ابن حجر عسقلانی و مولوی بلخی ، همگی بر مظلومیت امام حسین و حرمت خون او تصریح کرده اند . این احترام ، نه صرفا ً از منظر تاریخی، بلکه به دلیل جایگاه اخلاقی و الهی نهضت عاشورا بوده است .
“ قتل َ الحسین ُ مظلوما ً ف َ ل َ ع َ ن َ الله ُ ق َ ات ِ ل ِ یه ِ”
( امام شافعی )
مراسم و سنتهای اهل سنت در بزرگداشت محرم
در بسیاری از مناطق اهل سنت نشین ، به ویژه در کردستان ، خراسان ، سیستان ، و جنوب ایران ، مراسمی چون:
• روزه نهم و دهم محرم (تاسوعا و عاشورا)
• قرائت مرثیه و نعت خوانی برای امام حسین
• برگزاری مجالس اخلاقی و قرآنی با موضوع عاشورا
• کمک به فقرا به نیت شهدای کربلا
• مشارکت در برنامه های وحدت محور عاشورایی
رایج است و نشان از جایگاه این ماه در فرهنگ مشترک اسلامی دارد.
اهل سنت کردستان؛ مصداق عینی وحدت عاشورایی
در استان کردستان ، به ویژه در سنندج ، سقز ، مریوان و بانه ، شاهد نمونه های درخشانی از ارادت اهل سنت به اهل بیت هستیم . علمای برجسته و مردم فهیم این دیار ، در کمال ادب ، محبت و درک تاریخی ، محرم را نه فرصتی برای تفرقه ، بلکه بستری برای تأمل، وحدت ، همدلی و یادآوری مسئولیت انسانی می دانند.
عاشورا؛ نقطه اشتراک فقهی و اخلاقی مذاهب اسلامی
عاشورا، در عمق خود ، مجموعه ای از ارزش هایی را تداعی می کند که در همه مذاهب اسلامی معتبرند :
• عدالت خواهی
• ایستادگی برابر ظلم
• کرامت انسان
• اصلاح جامعه اسلامی
• احترام به خون مسلمان
این مفاهیم ، پایه های فقهی مشترک میان شیعه و اهل سنت هستند و می توانند به تدوین منشور واحدی برای « حقوق بشر اسلامی » و حتی « حقوق بین الملل اسلامی » منجر شوند.
محرم ، نه فقط مایه اندوه ، بلکه سرمایه وحدت است . اگر با دیدی باز به عاشورا نگاه کنیم ، درمی یابیم که امام حسین (ع) برای احیای اسلام ناب ، حفظ کرامت انسان و مقابله با ظلم قیام کرد ؛ اهدافی که قلب همه مسلمانان، شیعه و سنی ، را به تپش می اندازد .
و امروز ، بیش از هر زمان ، جهان اسلام نیازمند بازگشت به آن مفاهیم و اتحاد در سایه نام امام حسین ( ع ) است.
فصل یازدهم : پیشنهادات جدید برای نهادهای داخلی و بین المللی
1. ایجاد مرکز بین المللی «مطالعات عاشورا و عدالت جهانی» در تهران یا قم
2. تأسیس کمیته حقوقی برای تطبیق وقایع عاشورا با نظامهای حقوقی معاصر
3. افزودن عاشورا به آموزش حقوق بشر در دانشگاه های اسلامی و غیراسلامی
4. همکاری سازمان های اسلامی با صلیب سرخ ، برای طراحی الگوی « جهاد اخلاقی و انسانی » مبتنی بر عاشورا
5. ثبت رسمی واقعه عاشورا در فهرست میراث جهانی معنوی یونسکو ( همانند تعزیه )
۶. تأسیس پژوهشکده « فقه و حقوق بین الملل عاشورا » در دانشگاه های ایران و جهان اسلام
۷. طراحی رشته «فقه بین الملل اسلامی با محوریت عاشورا» برای طلاب و دانشجویان حقوق
۸. برگزاری «همایش جهانی حقوق بشر عاشورایی» با همکاری سازمان های بین المللی اسلامی
۹. ارائه مستند حقوقی از تطبیق عاشورا با کنوانسیونهای بین المللی به یونسکو و شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد
نتیجه گیری نهایی:
محرم، نه تنها نقطه آغاز یک ماتم تاریخی، بلکه نقطه تولد دوباره وجدان انسانی است. در جهانی که عدالت ، قربانی بازی های قدرت است، بازخوانی عاشورا از منظر حقوق بین الملل ، فرصتی بی بدیل برای دمیدن روح حقیقت در کالبد منجمد حقوق جهانی است.
از کربلا تا لاهه، از خیمه تا ژنو، این فریاد عاشورایی است که وجدان جهانی را می خواند : « هل من ناصر ٍ ینصرنی؟»
واقعه عاشورا از منظر حقوق بین الملل، روایتی از مسئولیت تاریخی، فریاد در برابر ظلم و الگوی اخلاقی در مدیریت تعارض است.
امروز، در جهانی مملو از نسل کشی ، تبعیض ، سانسور و بی عدالتی، آموزه های عاشورا می تواند نه فقط برای مسلمانان، بلکه برای هر انسان آزاداندیش، الهام بخش باشد.
عاشورا باید در حقوق بین الملل بازخوانی شود؛ نه برای گذشته، بلکه برای ساخت آینده ای که عدالت، قربانی مصلحت نشود. ان شاالله